Εισαγωγή: Διακεκριμένοι και σημαίνοντες στοχαστές και η επιστημονική μελέτη των διεθνών σχέσεων – Βασική αιτιολόγηση

Εισαγωγή: Διακεκριμένοι και σημαίνοντες στοχαστές και η επιστημονική μελέτη των διεθνών σχέσεων – Βασική αιτιολόγηση

Η σελίδα αυτή σκοπό έχει να αναφέρει συντομογραφικά τα βιβλία εκείνα που αναλύουν τις διεθνείς σχέσεις και που κατά τον γράφοντα αξίζει τον κόπο να διαβαστούν από όσους ενδιαφέρονται να κατανοήσουν το διεθνές σύστημα. Ο άνθρωποι άγονται και φέρονται από ανεδαφικές δοξασίες, ιδεολογίες, διεθνισμούς, κοσμοπολιτισμούς, εξωπραγματικές οικουμενικίστικες κοσμοθεωρίες,  συνομωσιολογίες, φαντασίες, ιδεολογήματα και κυρίως από προπαγανδιστικές αναλύσεις εφήμερης και μηδαμινής αξίας. Ο πολίτης κάθε κράτους, εν τούτοις, επιθυμεί να έχει άποψη για την διεθνή πολιτική. Το ζητούμενο είναι ο ενδιαφερόμενος να απαλλαγεί από τέτοια φορτία για να κατανοηθούν οι βαθύτερες διαμορφωτικές δυνάμεις του ιστορικού γίγνεσθαι, τα κύρια χαρακτηριστικά και η φυσιογνωμία του διεθνούς συστήματος. Κάτι τέτοιο ούτε ανέφικτο είναι ούτε δύσκολο. Θα πρόσθετα ότι ο μέσος άνθρωπος δεν χρειάζεται διεθνολόγους για να κατανοήσει τι είναι η πατρίδα του, ποια είναι η μορφή του κόσμου και ποιοι είναι οι εκάστοτε “εχθροί” ή “φίλοι”. Συχνά όμως γίνεται δέκτης γνωμών ή προπαγάνδας που προκαλούν σύγχυση και αποπροσανατολισμό. Γι’ αυτό, αν κάποιος ενδιαφέρεται να έχει απλή, εύπεπτη, αξιόπιστη-έγκυρη, βάσιμα επιστημονική και αληθή ανάλυση, είναι αναγκαίο να ανατρέξει σε κάποια σημαντικά κείμενα που αναλύουν τις διεθνείς σχέσεις με εγκυρότητα και αξιολογική ελευθερία. Δεν είναι πολλά. Εκτιμώ δύο περίπου δεκάδες ή και λιγότερα. Θα τον βοηθήσουν να κατανοήσει τις οντολογικά θεμελιωμένες ανθρωπολογικές δομές του κόσμου, τις τις απορρέουσες συμπεριφορές και τις απορρέΤο πολιτικό και ο άνθρωποςουσες εθνικές κρατικές δομές. Κυρίως, όμως, θα του δώσουν άφθονες πληροφορίες και ερμηνείες για να κατανοήσει τα αίτια πολέμου. Τα αίτια δηλαδή στα οποία οφείλονται όσα κανείς βλέπει καθημερινά στην τηλεόραση, τις ηγεμονικές συμπεριφορές, τις απειλές κατά της πατρίδας του, να κατανοήσει εν ολίγοις γιατί δεν εφαρμόζεται πλήρως το διεθνές δίκαιο και γιατί όσοι του πουλούν ψεύτικα λόγια για μελλοντικούς ανθόσπαρτους βίους ή για επερχόμενες παγκοσμιοποιήσεις και ενοποιήσεις του πλανήτη είναι περίπου απατεώνες του πνεύματος, ψευδολόγοι και τσαρλατάνοι. Άποψή μου ότι η άγνοια αυτή καθεαυτή είναι αίτιο πολέμου. Σίγουρα είναι αίτιο λαθών στην διπλωματία μιας χώρας που οι πολίτες έχουν συμφέρον και καθήκον να πιέζουν τους ηγέτες να αποφεύγουν. Στο δυσχερές διεθνές περιβάλλον υπάρχει μια πολυτέλεια που δεν μπορεί κανείς να την στερηθεί: Ορθολογιστική κατανόηση των διεθνών σχέσεων. Ομολογώ ότι στην Ελλάδα υπάρχει μεγάλο έλλειμμα ορθολογιστικής και βάσιμης ανάλυσης των διεθνών σχέσεων. Σε επερχόμενα κείμενά μου θα προσπαθήσω να θεμελιώσω κάποια πράγματα και να τα εντάξω περιπτωσιολογικά στην ελληνική πραγματικότητα. παραθέτω μερικές πληροφορίες για βιβλία που θεωρώ ότι περιέχουν αναγκαία και μη εξαιρετέα γνώση. Αν κανείς δεν έχει χρόνο να διαβάσει πολλά βιβλία μπορεί να διαβάσει τουλάχιστον δύο. Τον Πελοποννησιακό Πόλεμο του Θουκυδίδη και τον John Mearsheimer, στο τελευταίο του έργο Η Τραγωδία της Πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων ifestosOiDiethneisWs(Για αμφότερα βλ. πιο κάτω). Στο βιβλίο μου Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης διεθνών σχέσεων, διαδρομή, αντικείμενο, περιεχόμενο και γνωσιολογικό υπόβαθρο έκρινα σκόπιμο να αφιερώσω εκτενή ενότητα του 7ου κεφαλαίου για να εξηγήσω ότι μερικά κείμενα που μπορούν να μετρηθούν στα δάκτυλα του ενός χεριού αποτελούν κορυφαία και ανεπανάληπτα στοχαστικά δημιουργήματα. Το υπέρτερο όλων είναι ο Πελοποννησιακός Πόλεμος του Θουκυδίδη. Μερικά μεταφράστηκαν στα ελληνικά (συχνά με δική μου επιμέλεια και/ή άλλων ελλήνων διεθνολόγων). Μερικά άλλα ετοιμάζονται και θα δημοσιευτούν τα επόμενα χρόνια. Ο λόγος που συμπεριέλαβα την σχετική ενότητα στο προαναφερθέν βιβλίο οφείλεται στην κατασταλαγμένη πλέον πεποίθησή μου ότι οι κοινωνικές επιστήμες εν γένει με κύριο εκπρόσωπο τις διεθνείς σχέσεις διολισθαίνουν ολοένα και περισσότερο σε θεωρήματα, ιδεολογήματα, προπαγάνδες, επιστρατεύσεις και υπονομεύσεις των οντολογικά θεμελιωμένων κοινωνιών. Δεν είμαι μακριά από το να υποστηρίξω ότι οι κοινωνικές επιστήμες πανεπιστημιακού επιπέδου διολισθαίνουν στον παρασιτισμό και σε εξωπολιτικές δραστηριότητες που ροκανίζουν φυσιολογική ανθρωπολογική διαμόρφωση των κοινωνιών. Αν αυτό αληθεύει είναι αναγκαίο να αναδειχθούν εκείνα τα κείμενα των οποίων η αξία είναι αναλλοίωτη στον χρόνο. Αυτό γιατί οι πολιτικές, διπλωματικές και στρατιωτικές ηγεσίες, καθώς και κάθε ενδιαφερόμενος πολίτης, απαιτείται να έχουν πρόσβαση σε έγκυρα κείμενα που θα τους βοηθήσουν να κατανοήσουν το διεθνές σύστημα.(Ακολουθεί τροποποιημένο απόσπασμα από το βιβλίο Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης διεθνών σχέσεων, διαδρομή, αντικείμενο, περιεχόμενο και γνωσιολογικό υπόβαθρο).

    Όταν ένας αναγνώστης παίρνει στα χέρια του ένα βιβλίο διεθνών σχέσεων δεν γνωρίζει το γεγονός ότι η επιστημονική μελέτη των διεθνών σχέσεων είναι η εξαίρεση και τα προπαγανδιστικά κείμενα ή τα κείμενα έκφρασης γνωμών είναι ο κανόνας. Παραδόξως αυτό είναι αναμενόμενο. Στο παρελθόν την εξωτερική πολιτική διαχειρίζονταν οι ηγέτες και μόλις πολύ πρόσφατα, μετά το 1939 και την δημοσίευση του βιβλίου του Edward H. Carr, άρχισε μια πιο συστηματική μελέτη των πολιτικών όψεων του διεθνούς συστήματος. Μετά την Συνθήκη της Βεστφαλίας που θεωρείται η αφετηρία του σύγχρονου διακρατικού συστήματος μέχρι και την έκδοση του βιβλίου αυτού είχαμε διαχείριση των ζητημάτων διεθνούς πολιτικής από τους πρέσβεις και τους πολιτικούς αρχηγούς και μελέτες νομικών διεθνολόγων που περιέγραφαν τις αναδυόμενες αρχές του διεθνούς δικαίου. Η είσοδος των ακαδημαϊκών σπουδών στο προσκήνιο των συζητήσεων δεν ήταν επιτυχής. Δεν θα επεκταθώ γιατί αυτά καλύπτονται εκτενέστατα στο προαναφερθέν βιβλίο μου. Αναφέρω μόνο τους κύριους λόγους. Πρώτον, οι υπηρεσίες των ισχυρών κρατών κατανόησαν πολύ έγκαιρα ότι ένας διανοούμενος που εμφανίζεται ως ειδήμων στην απόμακρη για τον μέσο πολίτη διεθνή πολιτική έχει την δυνατότητα να μεταμφιέσει προπαγανδιστικές θέσεις και να καταστεί εργαλείο της διπλωματίας του. Δεύτερον, η συζήτηση ενεπλάκη στις ιδεολογικές συγκρούσεις και κυρίως στην εισροή διεθνιστικών και κοσμοπολίτικων ιδεών που αντικρούουν την μόνη ανάλυση διεθνών σχέσεων που μπορεί να είναι αληθής, δηλαδή, την ανάλυση του κρατοκεντρικού συστήματος, των αιτιών πολέμου και των πολιτικών όψεων του διεθνούς δικαίου, των διεθνών θεσμών και της διεθνούς διακυβέρνησης. Είναι ένα πράγμα αυτό και άλλο να προσπαθείς να ενώσεις το διεθνές σύστημα στην βάση ιδεολογικών θέσεων. Η μελέτη αυτών των θέσεων, βεβαίως, απαιτείται να ενσωματώνεται στην ανάλυση ως εισροές που επιχειρούν να καταστρέψουν το διεθνές σύστημα. Τρίτον, η ανάλυση του φαινομένου της Watsonισχύος στις σχέσεις αδύναμων – ισχυρών κρατών ή μεταξύ ισοδύναμων δεν είναι μια απλή υπόθεση γιατί απαιτείται να ενταχθεί αφενός στην προβληματική της απουσίας παγκόσμιας κυβέρνησης και παγκόσμιας κοινωνίας και αφετέρου να ερμηνεύσει τον τρόπο που η επηρεάζεται η διακρατική συμπεριφορά λόγω αιτιών πολέμου που καθιστούν την κρατική δύναμη την ύστατη εγγύηση της ευημερίας και της ελευθερίας των πολιτών ενός κράτους. Τέταρτον, οι προσπάθειες να αναπτυχθεί επιστημονική μελέτη των διεθνών σχέσεων δεν έχει μόνο διαφθαρεί λόγο ιδεολογικών εισροών αλλά και λόγω εισβολής άλλων επιστημόνων οι οποίοι αν και αξιώνουν να εκφράσουν κρίσεις για την διεθνή πολιτική από την δική τους οπτική γωνία δεν κατέχουν το επιστητό των διεθνών σχέσεων ή βυθίζονται σε ένα από τα πολλά προπαγανδιστικά ή ιδεολογικά κείμενα. Τέλος αλλά όχι το τελευταίο που θα μπορούσε να ειπωθεί, για τον μη υποψιασμένο η διεθνής πολιτική είναι μόνο εικόνες, συχνά αντιλήψεις από αποπροσανατολιστικές προπαγανδιστικές θέσεις και ακόμη συχνότερα ένα άγνωστο τοπίο μιας και δεν έχει επαρκή και σίγουρα καθόλου ακριβή πληροφόρηση. Ένα ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα που αφορά την Ελλάδα, είναι ότι στις μικρές, αδύναμες και εξαρτημένες χώρες δεν υπάρχει κουλτούρα γνώσης του διεθνούς συστήματος και αν υπάρχει συχνά είναι αποπροσανατολιστική μιας και ισχυρότερα κράτη την χρησιμοποιούν ως εργαλείο μαλακής ισχύος της στρατηγικής τους. Κυριαρχούν επίσης δημοσιογραφικού χαρακτήρα βιβλιοκριτικές, ανοίκειες προσωπικές επιθέσεις, δολοφονικά υπονοούμενα σε παραπομπές που δεν ανταποκρίνονται στο πνεύμα και το γράμμα των επιχειρημάτωνhedleybull του γράφοντος, παραπολιτικά σχόλια στις εφημερίδες, αποκλεισμοί και άλλες επιστημονικά αλήτικες συμπεριφορές που δεν αξίζει να επεκταθούμε. Αυτά και άλλα προβλήματα, εξάλλου, δεν μπορεί παρά να επηρεάζουν τις προσπάθειες αναπτύξεως τμημάτων διεθνών σχέσεων στα πανεπιστήμια. Για να υπάρχει επιστήμη πρέπει να υπάρχει θεωρία, δηλαδή, σώμα επαληθευμένων προτάσεων που ερμηνεύουν σωστά τα πνευματικά και αισθητά φαινόμενα που επηρεάζουν το διεθνές σύστημα. Αν βεβαίως δεν υπήρχαν αίτια πολέμου το ζήτημα θα ήταν μάλλον εύκολο και η θεωρία διεθνών σχέσεων θα ήταν η θεωρία του διεθνούς δικαίου. Η αναζήτηση των αιτίων και αιτιατών με επαληθευμένο και όχι φαντασιόπληκτο ή ιδεολογικοποιημένο τρόπο δεν ήταν, τελικά, μια ευθύγραμμη υπόθεση. Τελικά υπάρχουν περισσότερο συγγραφείς παρά θεωρία. Αν υπάρχουν κάποιες νησίδες θεωρίες είναι αυτές συγγραφέων που κτίζουν στην μεγάλη και ανεξάντλητη δεξαμενή διεθνολογικού επιστητού που δημιούργησε ο Θουκυδίδης. Είναι οι συγγραφείς της Ρεαλιστικής Θεωρίας όταν κτίζουν συμβατά με αυτό το θεμελιώδες υπόβαθρο γνώσης. Δεν είναι τυχαίο το ότι μερικές αξιοπρεπείς ταξινομήσεις των διεθνολογικών «σχολών σκέψης» (για παράδειγμα, οι Dougherty andPfaltzgraff 1992) δομούν πολλά κεφάλαια των εισαγωγικών τους κειμένων διεθνών σχέσεων όχι τόσο στη βάση των θεωριών, αλλά στη βάση μερικών συγγραφέων. Πολλά άλλα εισαγωγικά κείμενα κάνουν κάτι άλλο πολύ πιο ορθολογιστικό, περιορίζονται στη χωρίς σχόλια παράθεση δοκιμίων στοχαστών που εκτιμάται ότι επηρέασαν τη διεθνολογική σκέψη στην ιστορική διαχρονία. Εδώ λοιπόν θα επιχειρήσουμε να πληροφορήσουμε τον αναγνώστη για τα ελάχιστα κείμενα τα οποία αξίζει να διαβάσει ούτως να ώστε να έχει καΤο πολιτικό και ο άνθρωποςθαρή, σωστή και ιδεολογικά ανεπηρέαστη γνώση. Βασικά, τα βιβλία που παραθέτω εδώ, αν γνώριζαν οι κοινωνίες πως επαρκούν για να καταλάβει κανείς πλήρως τις διεθνείς σχέσεις δεν θα σπαταλούσαν τεράστια ποσά δημιουργίας πανεπιστημιακών σπουδών που διολισθαίνουν ολοένα και περισσότερο στο βούρκο της προπαγάνδας και των ιδεολογικοπολιτικών επιστρατεύσεων, διακρατικών και άλλων. Εκτιμώ και σύντομα θα το εξηγήσω ευρύτερα, ότι τα τμήματα διεθνών σχέσεων, μετατρέπονται σε βιομηχανίες προπαγάνδας, γνωμών, ιδεολογικοπολιτικής προπαγάνδας και ακόμη συχνότερα φαντασιόπληκτων ιδεών όπως οι επονομαζόμενοι κριτικοί κονστρουκτιβιστές.  Η γνωσιολογική αποκρυστάλλωση που ακολουθεί αποσκοπεί όχι στο να υποτιμήσει την επιστημονική συνεισφορά πολλών άλλων στοχαστών, αλλά στην επισήμανση του γεγονότος ότι ελάχιστοι είναι εκείνοι οι οποίοι χωρίς στοχαστικές αμφιταλαντεύσεις και χωρίς επιστημονικά σφάλματα εστίασαν την ανάλυσή τους με τρόπο που είναι συμβατός με την οντολογικά θεμελιωμένη κοσμοθεωρητική και ηθικοκανονιστική θεμελίωση του εθνικού-κρατικού συστήματος όπως αναπτύχθηκε και διαμορφώθηκε τους Νέους Χρόνους. Οι στοχαστές που σχολιάζονται πιο κάτω, μεταξύ άλλων, κατανόησαν και ερμήνευσαν το γεγονός και τη σημασία ύπαρξης των αιτίων πολέμου ως παρεμβαλλόμενων μεταβλητών μεταξύ του υπαρκτού διακρατικού συστήματος και της ειρήνης-σταθερότητας. Πιο σύγχρονοι διερεύνησαν επίσης τα διλήμματα και τα προβλήματα ενός βιώσιμου διεθνούς κανονιστικού συστήματος με απόληξη ένα σύστημα συλλογικής ασφάλειας που θα μπορούσε να διασφαλίσει τη συλλογική ελευθερία-κυριαρχία των κρατών κατά των επαναστατικών-διεθνιστικών και/ή ηγεμονικών-αναθεωρητικών δυνάμεων. Θεμελιώδεις αρχές ενός κανονιστικού συστήματος δεν μπορεί να είναι άλλες από τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου περί μη επέμβασης, διακρατικής ισοτιμίας και εσωτερικής αυτοδιάθεσης. Αν και M.Alexandrosαυτές οι αρχές, υποστηρίχτηκε στην παρούσα ανάλυση, δεν εφαρμόζονται πλήρως λόγω των αιτίων πολέμου, παραμένει το γεγονός πως έχουν βαθιές ρίζες στην οντολογική διαμόρφωση του εθνικού-κρατικού συστήματος. Πιο συγκεκριμένα, αποτελούν προεκτάσεις της αξίωσης συλλογικής ελευθερίας-κυριαρχίας και της Υπαρκτικής ετερότητας των διακριτών κοινωνιών. Ανεξαρτήτως νομικών ή άλλων ερμηνειών, η αξίωση συλλογικής κυριαρχίας απαιτεί μη επέμβαση, άσκηση του δικαιώματος της εσωτερικής αυτοδιάθεσης και διακρατική ισοτιμία. Κατά συνέπεια, είναι σύμφυτες με το σύστημα, όπως είναι υπαρκτικά αντίθετες με κάθε διεθνιστική-επαναστατική, κοσμοπολίτικη και ηγεμονική αξίωση διεθνούς εξομοίωσης.Τέλος, σημειώνεται ότι η κυκλοφορία των σημαντικότερων ξενόγλωσσων βιβλίων διεθνών σχέσεων στα ελληνικά δεν έγινε τυχαία. Είναι δύσκολα βιβλία τα οποία οι εκδότες, ενδεχομένως από εμπορική άποψη δικαιολογημένα, είναι διστακτικοί. Πριν ενάμιση δεκαετία περίπου, μερικοί νεοεισερχόμενοι ακαδημαϊκοί σκεφτήκαμε ότι θα πρέπει να μεριμνήσουμε για μετάφραση των κυριοτέρων. Τα ονόματά μας συνήθως φαίνονται στις επιμέλειες και στην δημιουργία επιστημονικών ευρετηρίων. Τελικά δύο κλασικά κείμενα τα οποίων η έκθεση αποδείχτηκε βραδύκαυστη, εκδίδονται και αυτά σε ένα περίπου χρόνο. Είναι το μνημειώδες έργο του Hans Morgenthau, Politics Among Nations και το βιβλίο σταθμός του Kenneth Waltz International Politics (ετοιμάζονται από τις Εκδόσεις Ποιότητα). Έτσι, σύντομα, θα έχουμε στα ελληνικά σχεδόν όλα τα κορυφαία κείμενα της μεταπολεμικής διεθνούς βιβλιογραφίας: Carr, Morgenthau, Waltz, Gilpin, Bull, Wight, Watson, Mearsheimer. Γύρω από αυτά, εξάλλου, περιστρέφονται σχεδόν όλα τα άλλα. Είναι η πρωτογενής, κλασική και θεμελιώδης γνώση που κτίζει πάνω στο Θουκυδίδειο επιστημονικό Παράδειγμα.

Αρέσει σε %d bloggers: