Αρχική › E.H.Carr › Ηγεμονικές δυνάμεις, κράτη μεσαίας ή μικρής ισχύος, ΟΗΕ, ΣΑ, Διεθνές δίκαιο και διεθνείς θεσμοί, εν μέσω καταιγιστικών στρατηγικών ανακατατάξεων

Ηγεμονικές δυνάμεις, κράτη μεσαίας ή μικρής ισχύος, ΟΗΕ, ΣΑ, Διεθνές δίκαιο και διεθνείς θεσμοί, εν μέσω καταιγιστικών στρατηγικών ανακατατάξεων

By on

Το κείμενο που ακολουθεί συντομογραφικά και περιληπτικά σκοπό έχει να περιγράψει τα κύρια και αξονικά ζητήματα των ενδοκρατικών και διακρατικών αιτίων των παθογενειών που προκαλούν όξυνση των «αιτιών πολέμου» του σύγχρονου διακρατικού συστήματος. Επειδή η συντρέχουσα ιστορική συγκυρία είναι απαιτητική και η συμμετοχή στις δημόσιες συζητήσεις αναπόφευκτες, θα γίνει προσπάθεια μνημόνευσης μείζονος σημασίας ζητημάτων τα οποία δεν μπορούν να τύχουν επαρκούς περιγραφής και ερμηνείας στις σύντομες τηλεφωνικές ή τηλεοπτικές παρεμβάσεις που αφορούν συντρέχουσες διεθνείς εξελίξεις. Εξελίξεις οι οποίες μετά το 2025 και την αλλαγή προέδρου στις ΗΠΑ επιταχύνονται με ρευστό και εξ αντικειμένου απρόβλεπτο τρόπο. Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να αναζητήσει περισσότερα σε βιβλία, άρθρα μερικά από τα οποία θα μνημονευτούν πιο κάτω. Επίσης, στον συλλογικό τόμο που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο 2025 με 21 δοκίμια και επιμελητή τον υπογράφοντα. [Το διεθνές σύστημα σε ιστορική μετάβαση. 21 αναλύσεις για τις αναδυόμενες προκλήσεις (Εκδόσεις Ποιότητα https://wp.me/p3OqMa-3PM)]. Καταληκτικά, επειδή υποχρεωτικά όσον αφορά τις συντρέχουσες εξελίξεις αναπόφευκτα γίνονται σύντομες τηλεφωνικές και ραδιοφωνικές παρεμβάσεις, συνιστάται, πριν ή μετά την παρακολούθησή τους, ο ενδιαφερόμενος να διατρέξει το σύντομο κείμενο που ακολουθεί.

ΠΡΩΤΟΝ, οι διεθνείς θεσμοί του εθνοκρατοκεντρικού διεθνούς συστήματος είναι όχι μόνο οντολογικά θεμελιωμένοι λόγω ύπαρξης δύο εκατοντάδων κρατών διακριτής και διαφορετικής πολιτισμικής ιδιοσυστασίας και βαθμίδων κοινωνικοπολιτικής συγκρότησης αλλά, επιπλέον, ενσαρκώνουν την αξίωση εθνικής ανεξαρτησίας. Δηλαδή, της συλλογικής ελευθερίας της κάθε κοινωνίας, εξ ου και η εθνική ανεξαρτησία ως όρος, έννοια και περιεχόμενο εξ αντικειμένου και εγγενώς είναι η κοσμοθεωρία όλων των (βιώσιμων) εθνοκρατών.

ΔΕΥΤΕΡΟΝ, ορθή θέαση της διαχρονίας 5-6 περίπου χιλιετιών γνωστής ιστορίας (προπολιτικά είχαμε κτηνωδία και βαρβαρότητα) τόσο το κράτος-πολιτεία όσο και οι διεθνείς θεσμοί του κρατοκεντρισμού —και ανεξαρτήτως εγγενών αναπόδραστων παθογενειών εντός και μεταξύ των κρατών— είναι μεγάλες κατακτήσεις του διαχρονικού πολιτικού πολιτισμού των έλλογων ανθρωπίνων όντων.

ΤΡΙΤΟΝ,  τα δύο εκατοντάδες σύγχρονα κράτη είναι διαφορετικών αφετηριών, διαφορετικής πολιτισμικής ιδιοσυστασίας, διαφορετικών διαδρομών, διαφορετικών γεωπολιτικών προϋποθέσεων, διαφορετικών δημοκρατικών βαθμίδων, διαρκώς εξελίσσονται ανοδικά αλλά συχνά και για πολλούς λόγους και καθοδικά, και αντίστροφα. Είναι επίσης εγγενώς ανταγωνιστικά και συχνά συγκρούονται (βλ. πίνακα για τα κύρια αίτια πολέμου). Υψηλότατες δημοκρατικές βαθμίδες είναι ανέφικτο να προσδιοριστεί πότε και πως θα επιτευχθούν ή εάν θα επιτευχθούν. Το μείζον είναι εάν και πόσο οι πολίτες οι οποίοι είναι εγγενώς έλλογα όντα αξιώνουν να είναι εντολείς και αγωνίζονται αδιάλειπτα να το επιτύχουν. Εντέλει, ταξίδι-Οδύσσεια είναι το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι και ο παμμέγιστος Αλεξανδρινός το περιέγραψε ιδιοφυώς σε μερικά «ποιήματα» (Πόλις, Ιθάκη, Αλεξάνδρεια, Θερμοπύλες …) τα οποία συνόψισαν πολλά του πρώτου Παμμέγιστου πολιτικού στοχαστή, του Ομήρου.

ΤΕΤΑΡΤΟΝ, η μεγαλύτερη αντίρροπη δύναμη κάθε προσπάθειας υψηλοτέρων βαθμίδων κοινωνικοπολιτικού γίγνεσθαι είναι οι ουτοπιστικές εσχατολογίες οι οποίες παρά τα επιτεύγματα των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων κηρύττουν την έλευση ενός ανθρωπολογικά εξομοιωμένου και πολιτικά εξισωμένου πλανήτη (Martin Wight). Αναφερόμαστε σε σύγχρονα εσχατολογικά ιδεολογήματα αλλά απαιτείται να συνεκτιμηθεί ότι ο εσχατολογικός οικουμενισμός ιστορικά πάντα μεταμφίεζε τις εκάστοτε ηγεμονικές αξιώσεις ισχύος (E.H.Carr). Επίγεια αυτό που διαχρονικά καταμαρτυρείται είναι το αδιάλειπτο ταξίδι-Οδύσσεια για εθνική ανεξαρτησία, συλλογική δηλαδή ελευθερία της κοινωνίας. Κοινωνικοπολιτικό προσανατολισμό, επιπλέον, για ολοένα υψηλότερες δημοκρατικές βαθμίδες τουτέστιν υψηλότερο ρόλο των πολιτών ως εντολοδόχων ανακλητής-εντολοδόχου πολιτικής εξουσίας. Οδύσσεια έχουμε, και ταξιδεύοντας προς την Ιθάκλη υψηλότερων βαθμίδων πολιτικού πολιτισμού, το μείζον είναι, «αναφέρει» εμμέσως πλην σαφώς ο Αλεξανδρινός ποιητής/στοχαστής, να έχεις στο νου τα κύρια, τα ουσιαστικά και τα συμπαρομαρτούντα του πολιτειακού γίγνεσθαι της οικείας πατρίδας.

ΠΕΜΠΤΟ, ΗΓΕΜΟΝΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ. Διαχρονικά και χωρίς εξαιρέσεις όλες οι ηγεμονικές δυνάμεις όλων των εποχών είναι ανελέητες, αδίστακτες και εμμέσως ή άμεσα ή αθέατα δολοφονικές  (η πιο δημοκρατική η Αθήνα το κορύφωσε – για να μην παραπέμψουμε στον Θουκυδίδη όπου και όλα τα αξιώματα όλων των κρατοκεντρικών συστημάτων όλων των εποχών κανείς βρίσκει έξοχες περιγραφές και ερμηνείες σε σύγχρονους Θουκυδίδειους όπως οι Gilpin, Waltz, Mearsheimer …).

ΈΚΤΟ, το πλανητικοποιημένο διεθνές σύστημα των δύο τελευταίων αιώνων εξελίσσεται σε ΕΝ ΔΥΝΑΜΕΙ ΠΟΛΥΠΟΛΙΚΟ πολλών μεγάλων και πυρηνικών δυνάμεων, ΠΟΛΥΚΕΝΤΡΙΚΟ λόγω πολλών περιφερειακών δυνάμεων μεσαίας και ανερχόμενης ισχύος, ΡΕΥΣΤΟ ΚΑΙ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟ λόγω δύο εκατοντάδων κυρίαρχων κρατών, ΡΕΥΣΤΟ ΚΑΙ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟ ΕΠΙΣΗΣ λόγω σύγχρονων φαινομένων όπως ο κίνδυνος πυρηνικού ολοκαυτώματος, οι ιδιώτες διεθνικοί δρώντες (εάν θυμηθούμε τον περί αυτά αλάνθαστο Αριστοτέλη οι εκτός Πόλης είναι εν δυνάμει ιδιώτες-θηρία), οι τρομοκράτες, οι προεκτάσεις τεχνολογικών εξελίξεων, οι διαστημικοί κίνδυνοι κτλ. Όπως ίσως γνωρίζεται ο υπογράφων επιμελήθηκε τον συλλογικό τόμο «Το διεθνές σύστημα σε ιστορική μετάβαση. 21 αναλύσεις για τις αναδυόμενες προκλήσεις – Εκδόσεις Ποιότητα» που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο 2025 όπου διακεκριμένοι συνάδελφοι εξετάζουν τους προσανατολισμούς του συστήματος αυτού και τις προϋποθέσεις, καθώς επίσης και τις ορατές σημαντικές τάσεις καθώς διαμορφώνονται και σταθεροποιούνται.

ΈΒΔΟΜΟ, όπως είχαμε την δεκαετία του 1960 (Συνθήκη μη διασποράς των πυρηνικών), την δεκαετία του 1970 (Συνθήκες SALT/ABM) και την δεκαετία του 1980 (εκατέρωθεν απόσυρση των Ευρωπυραύλων μικρού και μεσαίου βεληνεκούς), Μεταψυχροπολεμικά μετά το 1990 η συντριπτικά ισχυρότερη Ατλαντική υπερδύναμη θα μπορούσε να προσανατολιστεί όχι προς κάποιο ανέφικτο ηγεμονευμένο από αυτή δήθεν επίγειο παράδεισο αλλά να ενθαρρύνει και να προωθήσει παρόμοιες διεθνείς συμφωνίες και θεσμούς διεθνούς διακυβέρνησης για φαινόμενα τους πλανητικοποιημένου διεθνούς συστήματος που αναφέρθηκαν μόλις. Ακόμη και πολιτικά τυφλοί λόγω επήρρειας εσχατολογικών ιδεολογικών δογμάτων, λογικά βλέπουν —αλλά «περιέργως» το παρακάπτουν—, το ολοφάνερο, το γεγονός πως; τέτοιες ορθολογιστικές προσεγγίσεις δεν κυριάρχησαν επειδή εκδηλώνονταν αντίρροπα οι «ανθρωπιστικοί βομβαρδισμοί» της δεκαετίας του 1990 που διέλυσαν πολλά κράτη στις περιφέρειες προκαλώντας αστάθεια, εκατομμύρια θύματα και πρόσφυγες και αυξάνοντας τα αίτια πολέμου. Συνοπτικά, είχαμε ανορθολογικές αποφάσεις και ενέργειες οι οποίες κυριολεκτικά άσκοπα, αχρείαστα και βλαβερά δημιούργησαν διλήμματα ασφαλείας, Μεταψυχροπολεμικούς πολέμους όπως στην Ουκρανία, στην Μέση Ανατολή και σε πολλές άλλες περιφέρειες, προκάλεσαν αβάστακτες κακουχίες σε εκατομμύρια ανθρώπους και φέρνοντας τον πλανήτη κοντά στο ενδεχόμενο ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος.

ΌΓΔΟΟ, πολιτικό, νομικό, θεσμικό και στρατηγικό ορθολογισμό μπορούμε να έχουμε όταν γίνει πλήρως κατανοητό ότι ποτέ δεν μπορεί να δημιουργηθεί ένας επίγειος παράδεισος είτε με αποδυνάμωση/κατάργηση των κρατών είτε με δημιουργία μιας παγκόσμιας ήπιας ηγεμονίας όπως ανορθολογικά υποστήριζαν οι νεοφιλελεύθερες εσχατολογίες των τελευταίων δεκαετιών. Εκτός και εάν υπάρχει κάποιο πλανητικής εμβέλειας μαγικό ραβδί για να εξισώσει πολιτικά τον πλανήτη και να εξομοιώσει ανθρωπολογικά τους ανθρώπους —κάτι που εξ αντικειμένου προϋποθέτει πολιτισμική και πνευματική εκμηδένιση με υλιστικούς όρους— το μείζον είναι σταθερές σχέσεις εντός του εθνοκρατοκεντρικού διεθνούς συστήματος και αυτό ενέχει πολλές προϋποθέσεις με τις οποίες οι οικουμενιστικές εσχατολογίες είναι ασύμβατες. Να έχουμε δηλαδή αυτό που κηρύττει κάθε οικουμενιστική εσχατολογία, μια πλανητική «υλιστική-“πολιτική”» ισοπέδωση όπου τα εκμηδενισμένα όντα θα λειτουργούν γραμμικά και επίπεδα. Τι σημαίνει αυτό;: «Η ύστερη εσχατολογική εκδοχή αυτών των απογειώσεων είναι ο μεταμοντέρνος εθνομηδενισμός που βασικά υποστηρίζει ότι ένα ωφελιμιστικά και χρησιμοθηρικά κινούμενο υλιστικό σύστημα κρατικής και διεθνικής ιδιωτείας πάνω σε ένα πολιτισμικά μηδενισμένο πλανήτη θα πρυτανεύσει η ιδιωτεία, η χρησιμοθηρία και η ωφελιμοκρατία τερματίζοντας, δήθεν, τις διενέξεις» (απόσπασμα από το βιβλίο Το Εθνοκρατοκεντρικό διεθνές σύστημα τον 21ο αιώνα. Παθογένειες, αδιέξοδα, αίτια, πολιτικός στοχασμός. Μεταμοντέρνος εθνομηδενισμός versus έθνος και πολιτισμός – Εκδόσεις Ποιότητα). Είναι αυτονόητο ότι τέτοια φαινόμενα εκμηδενίζουν τον διαχρονικό πολιτικό πολιτισμό των ανθρώπων και το μυστήριο είναι το γεγονός πως συχνά πολλοί δεν έχουν θέαση του αυτονόητου και πασίδηλου. 

ΈΝΑΤΟ και παρενθετικά τα εξής, που αφορούν προσανατολισμούς προς την προπολιτική κτηνώδη και βάρβαρη εποχή. Α) Προσανατολίζει προπολιτικά οτιδήποτε αποδυναμώνει ή εκμηδενίζει τον πολιτικό πολιτισμό των ανθρώπων όπως ορίστηκε με συντομία πιο πάνω. Β) Ενώ σίγουρα η εθνομηδενιστική ισοπέδωση κινείται αντίρροπα στον πολιτικό πολιτισμό των ανθρώπων το ίδιο ισχύει όταν κυριαρχούν Θεοκρατικά πολιτικοθρησκευτικά δόγματα. Η Μεσαιωνική Θεοκρατία και μερικά σύγχρονα κράτη όπου κυριαρχούν ισλαμικά Θεοκρατικά δόγματα κινούνται αντίρροπα τόσο στον διαχρονικό πολιτικό πολιτισμό των ανθρώπων όσο και σε κάθε σκέψη ή απόφαση για ανάπτυξη μορφών διεθνούς διακυβέρνησης που θα λειτουργήσει ενισχυτικά για τα κρατικά κοινωνικοπολιτικά γίγνεσθαι και για την προστασία φαινομένων που οδηγούν σε πλανητικές καταστροφές κάθε είδους. Αυτή η θέση δεν αντιτίθεται στην επιθυμία των  περισσοτέρων ανθρώπων, ανεξαρτήτως θρησκευτικού δόγματος, να είναι φορείς μεταφυσικής πίστης. Το ζητούμενο είναι αυτή η πίστη να μην προσανατολίζεται Θεοκρατικά αλλά όσο δύσκολο και να είναι να προσανατολίζεται ανθρωποκεντρικά. Ξανά παρενθετικά, επίσης, υπογραμμίζεται θέση που αναπτύσσεται σε εκτενέστερα κείμενα, συχνά και σε αναφορά με τον Κονδύλη, ότι δηλαδή η μεταφυσική πίστη πάντα ήταν και συνεχίζει να είναι κύρια εάν όχι η κυριότερη εισροή στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι. Διευκρινίζεται, πάντως, ότι είναι πως είναι ένα πράγμα η μεταφυσική πίστη και οι πολλές αποχρώσεις της και άλλο η διολίσθηση σε Θεοκρατικά δόγματα όταν κυριαρχούν στο πολιτειακό γίγνεσθαι. Το έλλογο ανθρώπινο ον αξιώνει και αδιάλειπτα αγωνίζεται να διαμορφώσει, να ορίζει και να αλλάξει εντός του κράτους τον (επίγειο) συλλογικό τρόπο ζωής που συνάδει με την συλλογική πολιτισμική του ιδιοσυστασία όπως είναι και όπως εξελίσσεται. Όταν το έτσι νοούμενο κοινωνικοπολιτικό-πολιτειακό γίγνεσθαι υπερισχύει αντίρροπων και Θεοκρατικών και μηδενιστικών δογμάτων και «παραδοχών» —και ανεξάρτητα αντιστροφών και οπισθοδρομήσεων— ο ανθρωποκεντρισμός υπερισχύει και ο πολιτικός πολιτισμός δυναμώνει. Α) Κανείς δεν θα μπορούσε να προβλέψει πριν δύο αιώνες το πως θα είχαν εξελιχθεί οι πλειοψηφούντες δύσμοιροι Μεταμεσαιωνικοί είλωτες και δουλοπάροικοι, αλλά επειδή όταν απέκτησαν κράτος λειτούργησαν και συνεχίζουν να λειτουργούν ως έλλογα ανθρώπινα όντα, το «αποτέλεσμα» είναι το γεγονός ότι εντός των Ευρωπαϊκών κρατών έχουμε τους συγκαιρινούς πολίτες που συνεχίζουν να προσανατολίζονται ανθρωποκεντρικά αξιώνοντας ολοένα υψηλότερο ρόλο ως πολίτες. Β) Το ίδιο ισχύει για Ανατολικά παραδείγματα όπου κυριαρχούσαν ή που εν πολλοίς συνεχίζουν να κυριαρχούν (πχ στο Ιράν την στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές) Θεοκρατικά δόγματα. Ο πολίτης-έλλογο ον είναι παρόν και όταν οι προϋποθέσεις το ευνοούν αξιώνει και αγωνίζεται για ανθρωποκεντρικές προϋποθέσεις και ρόλο υψηλοτέρων βαθμίδων. Και το ταξίδι-Οδύσσεια για όλα τα κράτη και τις κοινωνίες τους συνεχίζεται  ….

ΔΕΚΑΤΟ, τονίζεται: Δεν αναφερόμαστε σε ιδεαλιστικά προσδιορισμένους και εξ αντικειμένου εγγενώς ανέφικτους επίγειους παραδείσους αλλά για ταξίδι-Οδύσσεια προς τις «Ιθάκες» υψηλοτέρων βαθμίδων πολιτικού πολιτισμού εντός και μεταξύ των κρατών. Μεταξύ των κρατών απαιτείται επαρκής γνώση και επίγνωση του Παραδείγματος, δηλαδή των αξιωμάτων του Θουκυδίδη για τα αίτια πολέμου και τι σημαίνει αυτό για τους ανθρώπους, τα κράτη και τις κοινωνίες τους. Εντός των κρατών, μελετώντας την μεγάλη διαχρονική εικόνα το συμπέρασμα του υπογράφοντος σε πολλά βιβλία και δοκίμια είναι ότι ο Σταγειρίτης κορυφαίος πολιτικός στοχαστής Αριστοτέλης περιγράφοντας το κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι το ταξίδι-Οδύσσεια προς υψηλότερες βαθμίδες δημοκρατίας όπως το περιγράψαμε πιο πάνω: Τα έλλογα ανθρώπινα όντα όταν διαθέτουν (ανεξάρτητη) Πόλη-Κράτος αγωνίζονται για αυτεξούσιο συλλογικό βίο και υψηλότερο ρόλο των πολιτών. Οι προβλέψεις χρονοδιαγραμμάτων ήταν και θα είναι πάντα ανέφικτα και το κοινωνικοπολιτικό (και διεθνές) γίγνεσθαι αναπόδραστα θα είναι ταξίδι-Οδύσσεια και μείζονος σημασίας η αποφυγή εκτροπών, αντιστροφών ή είσοδος σε Σπήλαια Κυκλώπων.  

———————-

Η Πόλις

Είπες· «Θα πάγω σ’ άλλη γη, θα πάγω σ’ άλλη θάλασσα.
Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλλίτερη από αυτή.
Κάθε προσπάθεια μου μια καταδίκη είναι γραφτή·
κ’ είν’ η καρδιά μου — σαν νεκρός — θαμένη.
Ο νους μου ως πότε μες στον μαρασμόν αυτόν θα μένει.
Όπου το μάτι μου γυρίσω, όπου κι αν δω
ερείπια μαύρα της ζωής μου βλέπω εδώ,
που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα.»
Καινούριους τόπους δεν θα βρεις, δεν θάβρεις άλλες θάλασσες.
Η πόλις θα σε ακολουθεί. Στους δρόμους θα γυρνάς
τους ίδιους. Και στες γειτονιές τες ίδιες θα γερνάς·
και μες στα ίδια σπίτια αυτά θ’ ασπρίζεις.
Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού — μη ελπίζεις—
δεν έχει πλοίο για σε, δεν έχει οδό.
Έτσι που τη ζωή σου ρήμαξες εδώ
στην κώχη τούτη την μικρή, σ’ όλην την γη την χάλασες.

Κωνσταντίνος Καβάφης

Γράφοντας λοιπόν αρχές του 2026 πολλοί ερωτούν: «Τι κάνει ο Τραμπ, ο Πούτιν και οι άλλοι ηγέτες των άλλων μεγάλων δυνάμεων». «Τι σημαίνει ότι ο πρόεδρος της ισχυρότερης δύναμης λέει ότι δεν τον ενδιαφέρει το διεθνές δίκαιο;». «Που οδηγείται ο κόσμος, ο ΟΗΕ, οι διεθνείς θεσμοί και όλα τα άλλα». Ξανά συντομογραφικά και περιληπτικά προστίθενται τα πιο κάτω (και ο ενδιαφερόμενος για εκτενέστερες αναλύσεις μπορεί να ανατρέξει σε βιβλία και δοκίμια).

            ΠΡΩΤΟΝ, καλό είναι να μην συγχέουμε εξεζητημένες ηγεμονικές στάσεις και θέσεις όπως αυτές του Τραμπ το 2025-26 (αλλά αντίστοιχα παρόμοιες και ευρύτερα θέσεις και αποφάσεις άλλων στρατηγικά οργανωμένων κρατών, ιδιαίτερα των ηγεμονικών) με τους πραγματικούς σκοπούς που επεξεργάζονται τα επιτελεία τους. Εντός του ανταγωνιστικού και συγκρουσιακού διεθνούς συστήματος επιχειρούν πάντα να δημιουργήσουν παραστάσεις που ευνοούν λήψη αποφάσεις οι οποίες με το λιγότερο δυνατό κόστος εκπληρώνουν τους σκοπούς που θέτουν.

            ΔΕΥΤΕΡΟΝ, όπως προαναφέρθηκε ο Τραμπ ή άλλοι ηγέτες ηγεμονικών κρατών όταν εκφράζονται δημόσια υιοθετώντας θέσεις —έστω και εάν μεταμφιέζουν τις θέσεις τους με συνθήματα και παραπλανητικές διατυπώσεις—, λειτουργούν με ανελέητο τρόπο και χωρίς αναστολές ή ενοχές για τις συνέπειες που θα έχουν για τους λιγότερο ισχυρούς. Βασικά και ουσιαστικά κινούνται ορθολογιστικά όπως ο όρος ορθολογισμός ορίζεται στην στρατηγική ανάλυση: Πάνω στην πλάστιγγα κόστους/οφέλους εναλλακτικών αποφάσεων υιοθετούν εκείνες τις αποφάσεις οι οποίες καθώς όλα εξελίσσονται απρόβλεπτα (όσους κατασκόπους και να έχουν δεν γνωρίζουν τα πάντα για τις άλλες ηγεμονικές δυνάμεις) εκτιμούν ότι προκαλούν μεγαλύτερο όφελος και λίγο ή καθόλου κόστος. Στην πλάστιγγα κόστους/οφέλους τι σημαίνει ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα ή η κυριαρχία διεθνικών δρώντων όπως οι τρομοκράτες ή ανεξέλεγκτοι κάτοχοι δικτύων επικοινωνίας που επηρεάζουν εν δυνάμει αρνητικά όλα τα κράτη;

           ΤΡΙΤΟΝ, όλοι οι σύγχρονοι ηγέτες κρατών μεγάλης ισχύος ή ραγδαία ανερχόμενης ισχύος γνωρίζουν —εξ ου και ότι και να λένε επιχειρώντας να δημιουργήσουν ευνοϊκές παραστάσεις ισχύος που ευνοεί εκπλήρωση των σκοπών—  ότι δεν μπορούν να γίνουν πλανητικοί ηγεμόνες. Το έμαθαν με μεγάλο κόστος η Ιαπωνία, ο Ναπολέοντας, ο Χίτλερ και οι Σοβιετικοί ηγέτες μέχρι που ο Στάλιν αποφάσισε «ένα κράτος» (και αυτό ανεξάρτητα των συνθημάτων για παγκόσμια επανάσταση για να μεταμφιέζει όπως κάθε ηγεμονική δύναμη τις αξιώσεις ισχύος). Μεταψυχροπολεμικά φαίνεται πως «δεν το γνώριζαν» οι φορείς φαντασιόπληκτων νεοφιλελεύθερων ιδεολογημάτων που κυριάρχησαν στις ΗΠΑ (και ως «μαλακή ισχύς/soft power») με αποτέλεσμα αντί συμφέρουσες ορθολογιστικές στρατηγικές —για την Αμερική αλλά και για όλα τα κράτη με δεδομένη την πλανητικοποίηση και τα προαναφερθέντα φαινόμενα που απαιτούν ορθολογιστικές μορφές διεθνούς διακυβέρνησης— με αποτέλεσμα τους «ανθρωπιστικούς βομβαρδισμούς», την υπερεπέκταση των ΗΠΑ και την δρομολόγηση άσκοπων περιφερειακών πολέμων με ακραία επικίνδυνες συνέπειες για όλους.

            ΤΕΤΑΡΤΟΝ, οι στάσεις και αποφάσεις του προέδρου των ΗΠΑ μετά το 2025 —και λογικά μιλώντας κυριολεκτικά ανεξαρτήτως προσώπων— εάν κάθε ηγέτης λειτουργεί ορθολογιστικά όπως ορίστηκε ο ορθολογισμός πιο πάνω, επιχειρεί «να συμμαζέψει τα ασυμμάζευτα» λόγω εξ αντικειμένου ανορθολογικών αποφάσεων και πράξεων τριών Μεταψυχροπολεμικών δεκαετιών. Για να κατανοήσουμε τι σημαίνουν αυτά και συμπαρομαρτούντα γεγονότα απαιτείται κατανόηση της μεγάλης στρατηγικής εικόνας: Πριν την διαπραγμάτευση προωθημένων μορφών διεθνούς διακυβέρνησης κάθε ηγεμονική δύναμη επιχειρεί να αυξήσει τα ερείσματά της. Το μείζον για όλους για ένα πιο σταθερό κόσμο είναι κατά πόσο πρυτανεύει πολιτικός, νομικός, θεσμικός και στρατηγικός ορθολογισμός που συνεκτιμά δεόντως την πραγματικότητα όπως είναι και όπως εξελίσσεται.

            ΠΕΜΠΤΟ, δηλώσεις περί διεθνούς δικαίου, «εκπλήξεις» όπως η επέμβαση των ΗΠΑ το 2026 στην Βενεζουέλα ή αξιώσεις για την Γροιλανδία —και για να πάμε Ανατολικά— θέσεις και αποφάσεις όπως της Ρωσίας για την Ουκρανία και της Κίνας για την Ταϊουάν αποσκοπούν σε όσο πιο ευνοϊκή θέση στον υπό διαμόρφωση πολυπολικό, πολυκεντρικό και πολύπλοκο κόσμο του 21 αιώνα. Το πως θα σταθεροποιηθούν μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα και με ποιους όρους οι νέες ισορροπίες και πιθανές μεταρρυθμίσεις των διεθνών θεσμών —εάν βέβαια δεν έχουμε πυρηνικό ολοκαύτωμα όπως κινδυνέψαμε να έχουμε τα τελευταία χρόνια— τονίζεται και υπογραμμίζεται ξανά ότι δεν μπορεί να προβλεφθεί. Με δεδομένο ότι πλέον είναι κατανοητό ακόμη και στις ΗΠΑ ότι παγκόσμια ηγεμονία δεν είναι εφικτή, κάποιες θέσεις δείχνουν ότι ευνοείται η δημιουργία σφαιρών επιρροής των ηγεμονικών δυνάμεων, χωρίς εν τούτοις να προδικάζονται, για παράδειγμα θεσμικές μεταρρυθμίσεις του ΟΗΕ και του ΣΑ, άλλων προνοιών που αφορούν τις Συνθήκες και τις Συμβάσεις και πιο προχωρημένες μορφές διεθνούς διακυβέρνησης επί ζητημάτων όπως τα πυρηνικά, οι τρομοκράτες, τα κάθε σοράκια/κοράκια αθέσπιστων διεθνικών ιδιωτών/εν δυνάμει θηρίων, οι προεκτάσεις της τεχνητής νοημοσύνης κτλ. Ενώ κάθε ορθολογιστής και νοήμων κατανοεί ότι μεταρρυθμίσεις ευνοούν τον πολιτικό πολιτισμό αλλά και την ασφάλεια όλων, το μέλλον είναι αβέβαιο, στο ορατό μέλλον όλα ρευστά και οι συμπλοκές και τα αποτελέσματα απρόβλεπτα. Θετικό ήταν και θα ήταν πάντα όχι οι ουτοπικές απογειώσεις, η επίδειξη άγνοιας για στοιχειώδεις πτυχές της διεθνούς πολιτικης ή οι αφορισμοί, αλλά εάν κατανοηθεί το γεγονός ότι σε μια κρίσιμη Μεταψυχροπολεμική ιστορική φάση οι εσχατολογίες πάλι πρυτάνευσαν και το ζητούμενο ήταν, είναι και θα είναι να αντικρουστούν και να αντιστραφούν τέτοιες ανορθολογικές θέσεις και προσεγγίσεις. Αυτό προϋποθέτει κυριαρχία πολιτικών, νομικών, θεσμικών και στρατηγικών παραδοχών και αποφάσεων που συνεκτιμούν ότι επίγεια είχαμε, έχουμε και πάντα θα έχουμε γνώση και επίγνωση των πραγματικών προϋποθέσεων του ταξιδιού-Οδύσσειας των ανθρώπων, των κρατών και του κόσμου. Γνώση και επίγνωση των διαχρονικών κοσμοϊστορικών διαδρομών, των κύριων και σημαντικών που συγκροτούν τον πολιτικό πολιτισμό των έλλογων ανθρωπίνων όντων .

            ΕΚΤΟ, καταληκτικά, αν και αχρείαστο να τονιστεί, αναφέρεται ότι επειδή ο Μεταψυχροπολεμικός ορθολογισμός αργοπόρησε στο ορατό μέλλον οι στρατηγικές ανακατατάξεις του πολυπολικού, πολυκεντρικού και πολύπλοκου σύγχρονου κόσμου θα είναι μεγάλες και θα εξελίσσονται με καταιγιστικούς ρυθμούς. Όσα κράτη είναι αποδυναμωμένα, κατευναστικά και γι’ αυτό αναλώσιμα, ουτοπικά απογειωμένα ή με ερασιτεχνισμούς δημιουργούν παραστάσεις ότι είναι αναλώσιμα, θα οδηγούνται στην Κλίνη του Προκρούστη των στρατηγικών συναλλαγών και θα ακρωτηριάζονται ή όπως ήδη καταμαρτυρείται σε κάποιες περιπτώσεις και θα διαλύονται.

Παράρτημα Ι: Παρατίθεται το άρθρο «Το διεθνές σύστημα σε ιστορική μετάβαση» το οποίο τυγχάνει επεξεργασίας για να δημοσιευτεί σύντομα σε μηνιαίο τεύχος

Η μεγάλη εικόνα των στρατηγικών προσανατολισμών του 21ου αιώνα

Το 1989-1991 όταν τερματίστηκε ο Ψυχρός Πόλεμος η διεθνής πολιτική εισήλθε σε μεταβατική ιστορική φάση. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες επί τρεις δεκαετίες αποτελούσαν την ισχυρότερη μεγάλη δύναμη, πρώτον, δεν είχαμε νέους προσανατολισμούς προς ένα στρατηγικό modus vivendi πλανητικών και περιφερειακών ισορροπιών ισχύος και συμφερόντων, και δεύτερον, το διεθνές σύστημα σταδιακά εξελίχθηκε σε εν δυνάμει πολυπολικό και ταυτόχρονα πολυκεντρικό. Πιο συγκεκριμένα, έχουμε μεγάλα κράτη και περιφερειακά κράτη που διαμορφώνουν τις προϋποθέσεις ενός διεθνούς συστήματος πολλών μεγάλων δυνάμεων και πολλών μεσαίων περιφερειακών δυνάμεων ανερχόμενης ισχύος. Καθώς προχωράμε βαθύτερα στον 21ο αιώνα, η σταδιακή εκκόλαψη ενός πολυπολικού και ταυτόχρονα πολυκεντρικού κόσμου, ιδιαίτερα μετά την αλλαγή πολιτικής εξουσίας στην Ουάσιγκτον το 2025, συντελείται εν μέσω ραγδαίων και ρευστών εξισορροπητικών στρατηγικών προσεγγίσεων που ολοφάνερα πλέον δρομολογούν την διαμόρφωση νέων συμμαχιών και νέων πλανητικών και περιφερειακών ισορροπιών ισχύος και συμφερόντων. 

Τα πιο πάνω, εν πολλοίς, σημαίνουν ότι, επειδή εξ αντικειμένου βρισκόμαστε σε ιστορική μετάβαση κατά την διάρκεια της οποίας θα λαμβάνουν χώρα σημαντικές ανακατατάξεις απρόβλεπτης κατάληξης και απρόβλεπτων αποτελεσμάτων, απαιτείται ορθή θέαση της μεγάλης εικόνας των στρατηγικών προσανατολισμών και επαρκής γνώση των διαμορφωτικών τάσεων και προϋποθέσεων εντός αυτών των προσανατολισμών. Πέραν εφήμερων θέσεων, παραστάσεων, εντυπώσεων και ορατών ή αθέατων συναλλαγών μεταξύ των κρατών —ιδιαίτερα μεταξύ των ηγεμονικών δυνάμεων—, είναι απαραίτητο οι αναλύσεις για να είναι βάσιμες και χρήσιμες να είναι ενταγμένες εντός της μεγάλης εικόνας του υπό διαμόρφωση πολυπολικού και ταυτόχρονα πολυκεντρικού διεθνούς συστήματος του 21ου αιώνα.

Χρήζει να γίνει σαφές, πάντως, ότι η χάραξη στρατηγικής και οι αποφάσεις είναι έργο των εκάστοτε κυβερνήσεων και των επιτελείων τους. Οι αναλύσεις φορέων επιστημονικών τίτλων, επιπλέον, για να είναι πολιτικά χρήσιμες στην χάραξη στρατηγικής και λήψη αποφάσεων των κρατών, απαιτείται να είναι αξιολογικά ουδέτερες, περιγραφικές και —τονίζεται ξανά  καθότι είναι μείζονος σημασίας—, να έχουν ορθή θέαση της μεγάλης εικόνα των στρατηγικών προσανατολισμών και των διαρκώς εξελισσόμενων διαμορφωτικών τάσεων και προϋποθέσεων εντός αυτών των προσανατολισμών. 

  • Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του υπάρχοντος κρατοκεντρικού συστήματος

Ορθή θέαση της μεγάλης εικόνας των στρατηγικών προσανατολισμών και των διαμορφωτικών τάσεων και προϋποθέσεων απαιτεί ορθή κατανόηση της δομής, των θεσμών, των λειτουργιών και των εν γένει φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών του σύγχρονου κρατοκεντρικού διεθνούς συστήματος. Δενπροέκυψαν ξαφνικά αλλά διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια μιας μακραίωνης διαδρομής, αφετηρία της οποίας ήταν η συνθήκη της Βεστφαλίας του 1648 μ.Χ. Μετά τη Συνθήκη αυτή και κατά τη διάρκεια τεσσάρων περίπου αιώνων, είχαμε το σύστημα ισορροπίας δυνάμεων μεταξύ των τότε ευρωπαϊκών δυνάμεων, οι οποίες ταυτόχρονα ήταν και αποικιοκρατικές δυνάμεις. Σε Ευρωπαϊκό επίπεδο με διαρκείς εξισορροπήσεις μεταξύ τους, το σύστημα ισορροπίας των ηγεμονικών δυνάμεων διήρκεσε μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου εκκολάφθηκαν τα ευρωπαϊκά κράτη όπως τα γνωρίζουμε στις μέρες μας[1].

Οι δύο μεγάλοι ιστορικοί σταθμοίπου σταθεροποίησαν και προσδιόρισαν θεσμικά, πολιτικά και νομικά το σύγχρονο διακρατικό καθεστώς ήταν πρώτον, η δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και δεύτερον, η δημιουργία του ΟΗΕ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Οι δύο αυτοί θεσμοί ενσάρκωσαν την ισχύουσα πραγματικότητα στις σύγχρονες διεθνείς σχέσεις μετά τους αντί-αποικιακούς εθνικοαπελευθερωτικούς πολέμους. Το γεγονός δηλαδή ότι είχαμε πλέον ένα διαφοροποιημένο και πλανητικής εμβέλειας εθνοκρατοκεντρικό διεθνές σύστημα δύο εκατοντάδων κρατών. Ανεξάρτητα κράτη διαφορετικών ιστορικών διαδρομών, διαφορετικής και συνεχώς εξελισσόμενης πολιτισμικής και κοινωνικοπολιτικής ιδιοσυστασίας. Αυτό το γεγονός καθιστούσε αναγκαία τη θεσμική και νομική καθιέρωση της εθνικής ανεξαρτησίας / κρατικής κυριαρχίας ως καθεστώτος των σύγχρονων διεθνών σχέσεων.

Συνοψίζοντας, η εδραίωση του καθεστώτος της κρατικής κυριαρχίας με τη δημιουργία του ΟΗΕ το 1945 ήταν το φυσικό επακόλουθο τόσο της δημιουργίας κυρίαρχων κρατών στην Ευρώπη όσο και στη συνέχεια της δημιουργίας συνολικά δύο εκατοντάδων κρατών τα περισσότερα από τα οποία κατάκτησαν την εθνική τους ανεξαρτησία με εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες. Υπενθυμίζεται επίσης πως τον 20ο αιώνα, ενώ οι πρώην Ευρωπαϊκές αποικιοκρατικές δυνάμεις εξελίχθηκαν σε περιφερειακά κράτη μεσαίας ισχύος, Μεταπολεμικά είχαμε τον Ψυχρό Πόλεμο μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων (ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης). Βασικά και ουσιαστικά, μέχρι και το 1990 είχαμε το ιδιόμορφο διπολικό σύστημα του Ψυχρού Πολέμου, το οποίο εν πολλοίς παγίωσε μια ιδιόμορφη διμερή σταθερότητα μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων λόγω πυρηνικών όπλων.

Στο σημείο αυτό σημειώνεται ότι ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 πολλοί προβληματίζονταν και διατύπωναν πολλές και διάφορες απόψεις για το πως θα εξελιχθεί η διεθνής πολιτική, οι στρατηγικές ανακατατάξεις ισχύος και συμφερόντων επιταχύνθηκαν και οξύνθηκαν την τέταρτη Μεταψυχροπολεμική δεκαετία μετά την αλλαγή εξουσίας στις ΗΠΑ. Αναμενόμενα, πολλοί αιφνιδιάστηκαν, ενώ αυξήθηκαν τα ερωτήματα για το μέλλον των διεθνών θεσμών, των Συνθηκών και του εν γένει διεθνούς δικαίου που ορίζει την διεθνή τάξη.  

  • Πολυπολικό-πολυκεντρικό διεθνές σύστημα και τα πυρηνικά όπλα

Το διεθνές σύστημα καθώς εξελίσσεται σε πολυπολικό και ταυτόχρονα πολυκεντρικό οι μεγάλες δυνάμεις αλλά και πολλά περιφερειακά κράτη μεσαίας και ανερχόμενης ισχύος διαθέτουν, ή εν δυνάμει διαθέτουν, πυρηνικά όπλα. Για τον λόγο αυτό είναι χρήσιμο και αναγκαίο να αναφερθούμε συντομογραφικά στον πολύ σημαντικό και ταυτόχρονα ιδιόμορφο ρόλο των πυρηνικών όπλων. Ενώ υπάρχουν πολλοί άλλοι κίνδυνοι όπως η τρομοκρατία και διάφοροι αθέσπιστοι διεθνικοί δρώντες που αφορούν όλα τα κράτη, ο κίνδυνος πυρηνικού ολοκαυτώματος είναι ίσως ο μεγαλύτερος. Ως προς αυτό, οι δύο μεγάλοι πόλεμοι της δεκαετίας του 2020 στην κεντρική Ευρώπη και στην Μέση Ανατολή,  καταμαρτύρησαν την Μεταψυχροπολεμική κατάσταση των συμφωνιών που έγιναν τις δεκαετίες του 1970 και 1980 για τα πυρηνικά όπλα.

Πριν τις συμφωνίες αυτές, τις δεκαετίες του 1950 και 1960, ιδιαίτερα μετά την κρίση της Κούβας, είχε συνειδητοποιηθεί ότι απευθείας σύγκρουση δύο μεγάλων δυνάμεων κατόχων πυρηνικών όπλων οδηγεί αναπόδραστα σε πλανητικό πυρηνικό ολοκαύτωμα[2]. Για το μείζον αυτό ζήτημα, σημειώνεται παρενθετικά, ο τότε Αμερικανός πρόεδρος John Kennedy τον Ιούνιο του 1963 έκανε μια ιστορικής σημασίας ομιλία για την ανάγκη συμφωνιών που θα απέκλειαν αυτό το ενδεχόμενο[3].

Αρχές της δεκαετίας του 1970 είχαμε τις συμφωνίες SALT/ABMκαι μια δεκαετία μετά την συμφωνία εκατέρωθεν απόσυρσης των Ευρωπυραύλων μικρού και μεσαίου βεληνεκούς. Οι συμφωνίες αυτές εξουδετέρωσαν την δυνατότητα άμυνας των δύο υπερδυνάμεων με αντιβαλλιστικούς πυραύλους. Έτσι αποδυναμώθηκαν σημαντικά οι πιθανότητες πυρηνικού πολέμου επειδή αυτό θα οδηγούσε σε πυρηνικό ολοκαύτωμα. Είχαμε πλέον προϋποθέσεις αμοιβαίας καταστροφής (MAD: Mutual Assured Destruction). Η έναρξη μιας σύγκρουσης πιθανότατα θα οδηγούσε σε κλιμάκωση του πολέμου, σε διηπειρωτική πυρηνική σύρραξη, σε εκατέρωθεν καταστροφή (και όπως υποστηρίχθηκε με σχετικές μελέτες στις ΗΠΑ, και σε πλανητικό πυρηνικό ολοκαύτωμα). Βέβαια, κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ενώ οι σχέσεις των υπερδυνάμεων σταθεροποιήθηκαν με αυτό τον ιδιόμορφο τρόπο, στις περιφέρειες συνεχίστηκαν οι ανταγωνισμοί για ευνοϊκές προϋποθέσεις κατανομής ισχύος και συμφερόντων σύμφωνα με το πως η κάθε μια από τις δύο υπερδυνάμεις όριζε τα συμφέροντά τους[4].

Χρήζει να υπογραμμιστεί επίσης, το γεγονός ότι ήδη από την δεκαετία του 1980 και εντονότερα μετά το 1990 όταν καταλύθηκε η Σοβιετική Ένωση, ουκ ολίγοι αναλυτές, ιδιαίτερα στα πεδία της στρατηγικής ανάλυσης και της διεθνούς πολιτικής οικονομίας, ανέλυαν τις διαμορφωτικές προϋποθέσεις του επερχόμενου πολυπολικού και ταυτόχρονα πολυκεντρικού διεθνούς συστήματος[5]. Κατά κύριο λόγο, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, τόνιζαν εμφατικά την σημασία της ανερχόμενης στρατιωτικής και οικονομικής ισχύος της Κίνας και άλλων Ανατολικών δυνάμεων. Ως προς αυτό, και για να γίνει πιο κατανοητή η έμφαση της εξέτασης των στρατηγικών εξισορροπητικών αποφάσεων εντός του εν εξελίξει διεθνούς συστήματος, σημειώνεται ότι στο παρελθόν πολλοί αναλυτές τόνιζαν την μεγάλη σημασία του τρόπου που θα εξελιχθούν οι στρατηγικοί προσανατολισμοί της Ρωσίας και ο ρόλος της στην Ευρώπη και ευρύτερα πλανητικά. Η κυρίαρχη θέση ήταν και συνεχίζει να είναι ότι αποτελεί μείζον ζήτημα για τις πλανητικές και περιφερειακές στρατηγικές ισορροπίες το πως θα εξελιχθούν οι σχέσεις της Ρωσίας με τις ΗΠΑ, την Δυτική Ευρώπη και συνεπακόλουθα με τις Ανατολικές δυνάμεις (και κυρίως με την Κίνα)[6].

Παρά το γεγονός ότι στο πλαίσιο των ρευστών εξισορροπητικών στρατηγικών στάσεων και αποφάσεων συχνά και σκόπιμα δημιουργούνται εφήμερες παραστάσεις, η σημασία των προαναφερθέντων μείζονος σημασίας στρατηγικών ζητημάτων καταμαρτυρεί εμφατικά ται και από τους στρατηγικούς προσανατολισμούς της πολιτικής ηγεσίας των ΗΠΑ μετά το 2025[7]. Γενικότερα, τα γεγονότα της Μεταψυχροπολεμικής εποχής, είχαν ήδη προσανατολίσει τις μεγάλες Ανατολικές Δυνάμεις, αλλά και άλλα κράτη μεσαίας και ανερχόμενης ισχύος, σε ρευστές εξισορροπητικές προσεγγίσεις, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο του οργανισμού BRICKS.

  • Πολιτικός και στρατηγικός ορθολογισμός

Ένα ακόμη ερώτημα μείζονος σημασίας, το οποίο εξ αντικειμένου, είναι αδύνατο να απαντηθεί επαρκώς στην παρούσα φάση, είναι το πως θα διαμορφωθεί και σταθεροποιηθεί (εάν σταθεροποιηθεί) το κρατοκεντρικό σύστημα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Καθώς εκπληρώνονται ή ματαιώνονται οι στρατηγικοί σκοποί των κρατών που εμπλέκονται και καθώς οι διαμορφωτικές προϋποθέσεις διαρκώς εξελίσσονται ο προσανατολισμός των στρατηγικών επιδιώξεων —ιδιαίτερα μετά το 2025 και με δεδομένη την ολοένα μεγαλύτερη συνειδητοποίηση του κινδύνου πρόκλησης πυρηνικού ολοκαυτώματος— μεσοπρόθεσμα και μακροχρόνια αποσκοπεί σε νέες δομές πλανητικών και περιφερειακών ισορροπιών ισχύος και συμφερόντων. Ασφαλώς, λογικά και ορθολογιστικά σκεπτόμενοι, κανονικώς εχόντων των πραγμάτων όλα ανεξαιρέτως τα κράτη επιδιώκουν ισορροπίες ισχύος και συμφερόντων που εκπληρώνουν τα εθνικά τοις συμφέροντα όπως αυτά τα ορίζουν.  

            Αυτά και πολλά άλλα κριτήρια και παράγοντες, σημαίνουν ότι απαιτείται να αποφεύγονται γραμμικές ερμηνείες, αλματώδεις προβλέψεις ή προφητείες και αδιάλειπτη συνεκτίμηση των ανά πάσα στιγμή προϋποθέσεων εντός στρατηγικών προσανατολισμών που ανασυντάσσουν και αναδιαμορφώνουν τις διεθνείς σχέσεις. Η λήψη ορθολογιστικών αποφάσεων[8] από κάθε κράτος αφορά, μεταξύ άλλων, την ισχύ των άλλων κρατών, την οικονομία, την τεχνολογία και τις προεκτάσεις των εναλλαγών εξισορροπητικών αποφάσεων. Μόνο έτσι μπορεί να γίνει κατανοητός ο τρόπος που επηρεάζονται τα εθνικά συμφέροντα κάθε κράτους και έτσι μόνο μπορεί να κυριαρχεί πολιτικός, θεσμικός, νομικός, πολιτικός και στρατηγικός ορθολογισμός όταν λαμβάνονται αποφάσεις εντός των κρατών και εντός των συμμαχιών.

            Για ένα ακόμη λόγο,  τόσο πλανητικά όσο και περιφερειακά οι μεταβλητές είναι πλέον πολλές και μεγάλης κύμανσης. Τα Μεταψυχροπολεμικά γεγονότα —βασικά οι Μεταψυχροπολεμικές επεμβάσεις, οι δύο μεγάλοι πόλεμοι και πολλές άλλες περιφερειακές διενέξεις—,  αύξησαν την αβεβαιότητα στα πεδία τόσο των στρατηγικών προσεγγίσεων που οδηγούν σε νέες ισορροπίες ισχύος και συμφερόντων όσο και την εξέλιξη των σχέσεων στα πολύ σημαντικά πεδία της διεθνούς πολιτικής οικονομίας.

Αναμενόμενα, οι δεδηλωμένοι νέοι στρατηγικοί προσανατολισμοί των ΗΠΑ μετά το 2025, δηλαδή της μεγάλης δύναμης, η οποία συνεχίζει να είναι το ισχυρότερο κράτος του διεθνούς συστήματος, προκάλεσαν μεγάλη συζήτηση για το μέλλον των Ευρωατλαντικών σχέσεων και της ΕΕ στους τομείς της άμυνας και ασφάλειας.

Τονίζεται και υπογραμμίζεται εμφατικά ότι, ενώ αυτές οι εξελίξεις αφορούν ρευστές προϋποθέσεις και τάσεις εντός ενός καταμαρτυρούμενα νέου στρατηγικού προσανατολισμού των ηγεμονικών δυνάμεων, η απόληξή τους και τα αποτελέσματα συνδέονται ευθέως με το πως εξελίσσονται οι στρατηγικές ισορροπίες εντός του ευρύτερου πλανητικού πολυπολικού και πολυκεντρικού διεθνούς συστήματος όπως αυτό εξελίσσεται και όπως σταδιακά διαμορφώνεται.

  • Αίτια πολέμου, διλήμματα ασφαλείας

Όπως ισχύει σε κάθε κρατοκεντρικό σύστημα κάθε εποχής, καθοριστικής σημασίας ζήτημα είναι τα διλήμματα ασφαλείας τα οποία αρχίζοντας από τον Θουκυδίδη πολλοί αναλυτές των διεθνών σχέσεων θεωρούν ότι διαχρονικά αποτελούν το σημαντικότερο αίτιο πολέμου. Ως προς αυτό θα ήταν χρήσιμο να αναφερθεί ότι αντίθετα με θέσεις και απόψεις που εκφράζονταν τις τρεις πρώτες Μεταψυχροπολεμικές δεκαετίες, ο κρατοκεντρικός χαρακτήρας του σύγχρονου διεθνούς συστήματος που περιγράψαμε συνοπτικά πιο πάνω, βαθαίνει ολοένα και περισσότερο. Εν τούτοις, Μεταψυχροπολεμικά δεν υπήρξαν προσεγγίσεις για σμίλευση ενός στρατηγικού modus vivendi ισορροπιών ισχύος και συμφερόντων πλανητικά και στις περιφέρειες, ούτως ώστε να μειωθούν οι διενέξεις και να αναπτυχθούν νέες προσεγγίσεις διεθνούς διακυβέρνησης σε πεδία κοινών κινδύνων όπως το ενδεχόμενο πυρηνικού ολοκαυτώματος εντός ενός διεθνούς συστήματος πολλών πλέον πυρηνικών δυνάμεων (εξ ου και η σημασία των αναφορών πιο πάνω στις συμφωνίες SALT/ABM/Ευρωπυραύλων).

`Μετά το 1990, εξ αντικειμένου, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε, το βάρος τέτοιων ορθολογιστικά προσανατολισμένων στρατηγικών πρωτοβουλιών λογικά ανήκε στην συντριπτικά ισχυρότερη δύναμη, τις ΗΠΑ. Αναμενόμενα η διεθνής πολιτική εισήλθε σε μια αγνώστου διαρκείας ιστορική μεταβατική φάσηέντονων ανταγωνισμών που εκκολάπτουν διλήμματα ασφαλείας πλανητικά και περιφερειακά.

Οι εξισορροπητικές στρατηγικές προσεγγίσεις μετά το 2025, επίσης αναμενόμενα, αποδυνάμωσαν τους υπάρχοντες διεθνείς θεσμούς και τις διεθνείς Συνθήκες, συμπεριλαμβανομένων των συμφωνιών για τους πυρηνικούς εξοπλισμούς και την αποφυγή θέσεων και αποφάσεων που θα μπορούσαν να αυξήσουν το ενδεχόμενο έναρξης ενός πυρηνικού πολέμου. Ως εκ τούτου, μείζον και μεγάλο ερώτημα είναι το μέλλον του ΟΗΕ και των διεθνών θεσμών και οι πιθανές μεταρρυθμίσεις τους

  • Στρατηγικές ανακατατάξεις και η σημασία τους για κάθε κράτος

Οι στρατηγικοί προσανατολισμοί και γεγονότα μετά το 2025, όπως συναντήσεις και δηλώσεις Ανατολικών Δυνάμεων και της Ρωσίας ή των ηγετών των ΗΠΑ και της Ρωσίας στην Αλάσκα, συχνά προκαλούν εφήμερες εντυπώσεις και οδηγούν σε βιαστικές εκτιμήσεις για την σύγχρονη διεθνή πολιτική και για το πως και πότε θα έχουμε σχετική σταθερότητα πλανητικά και περιφερειακά. Αυτό που ισχύει στο ορατό μέλλον, όμως, είναι μια εν εξελίξει ρευστή αναδιάταξη των ιεραρχιών ισχύος, εναλλαγή συμμαχικών συγκλίσεων, ανακατατάξεις συμφερόντων στις περιφέρειες και όπως ήδη καταμαρτυρείται ακόμη και αποδυνάμωση ή και συνθήκες κατακερματισμού και διάλυσης περιφερειακών κρατών.

Κοντολογίς, ενώ οι ανακατατάξεις κάθε είδους εξελίσσονται με καταιγιστικούς ρυθμούς εντός ενός πρωτόγνωρα περίπλοκου και πλανητικά εκτεταμένου διεθνούς συστήματος πολλών δυνάμεων και πολλών κέντρων ισχύος, κάθε κράτος φέρει την ευθύνη υιοθέτησης ορθολογιστικών στρατηγικών προσεγγίσεων που διαφυλάττουν την ασφάλειά του και την ακεραιότητα της Επικράτειάς του όπως προβλέπουν οι πρόνοιες των Συνθηκών. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει αντικειμενικές και ορθές εκτιμήσεις των γεγονότων και των ανακατατάξεων της διεθνούς πολιτικής καθώς προχωράμε βαθύτερα στον 21ο αιώνα.

Τονίζεται ξανά ότι ενέχει μεγάλη σημασία να συνεκτιμάται δεόντως το γεγονός πως εντός του άναρχου κρατοκεντρικού συστήματος —«άναρχου» επειδή δεν υπάρχει παγκόσμια κοινωνία, παγκόσμιο κοινωνικοπολιτικό σύστημα, παγκόσμιοι νόμοι και παγκόσμια κυβέρνηση—, η σταθερότητα ή αντίθετα η αστάθεια και οι πόλεμοι, απορρέουν από συμφέροντα, γεωπολιτικούς συσχετισμούς και στρατηγικές αποφάσεις που στην παρούσα ιστορική φάση σχετίζονται με το καταμαρτυρούμενο γεγονός ύπαρξης πολλών μεγάλων δυνάμεων, πολλών περιφερειακών κέντρων ισχύος και πολλών κρατών μεσαίας και ανερχόμενης ισχύος.

Το διεθνές σύστημα εισήλθε σε μια μεταβατική διαμορφωτική ιστορική φάση αγνώστου διαρκείας, τις προϋποθέσεις και τάσεις της οποίας χρήζει να περιγράφουμε και να ερμηνεύουμε αντικειμενικά και ορθά. Ιδιαίτερα όσον αφορά λιγότερο ισχυρά κράτη στις περιφέρειες απαιτείται να είναι στρατηγικά αξιόπιστα, να διαθέτουν επαρκή ισχύ υπεράσπισης της ακεραιότητας της Επικράτειας που προβλέπουν οι Συνθήκες και να συναλλάσσονται επιτυχώς με όρους εθνικών συμφερόντων, ιδιαίτερα στις σχέσεις τους με τις μεγάλες δυνάμεις[9]. Στο πλαίσιο των εν εξελίξει κυριολεκτικά καταιγιστικών στρατηγικών παιγνίων τα κράτη που δημιουργούν παραστάσεις ότι είναι αναλώσιμα, τοποθετούνται πάνω στην κλίνη του Προκρούστη των στρατηγικών συναλλαγών των ισχυρών κρατών. Εξαιρετικά κρίσιμης σημασίας είναι, επίσης, η ικανότητα ενός κράτους να αποτρέπει αναθεωρητικές απειλές, η ύπαρξη κρατικών επιτελείων που σταθμίζουν και εκτιμούν ορθά τα διεθνή γεγονότα προτείνοντας στην εκάστοτε εξουσία εναλλακτικές αποφάσεις και η εδραίωση αξιόπιστης εθνικής στρατηγικής ευρύτερης κοινωνικοπολιτικής αποδοχής που εκπληρώνει τα ιεραρχημένα εθνικά συμφέροντα.

Υποσημειώσεις του πιο πάνω άρθρου

[1] Για το πως εξελίχθηκε η Ευρώπη και το διεθνές σύστημα μετά-Μεσαιωνικά βλ. Π. Ήφαιστος, Κοσμοθεωρία των Εθνών. Συγκρότηση και συγκράτηση των κρατών, της Ευρώπης και του Κόσμου. Αθήνα: Ποιότητα και Π. Ήφαιστος, Το Εθνοκρατοκεντρικό σύστημα τον 21ο αιώνα. Παθογένειες, αδιέξοδα, αίτια, πολιτικός στοχασμός. Μεταμοντέρνος εθνομηδενισμός versus Έθνος και Πολιτισμός Εκδόσεις Ποιότητα.

[2] βλ. Π. Ήφαιστος, «Ο Κώστας Τσίπης: Ο μεγάλος Έλληνας επιστήμονας που μίλησε για τον πυρηνικό χειμώνα και η συντρέχουσα κρίση» https://bit.ly/3D8GXMi.

[3] Βλ. ανάλυση και όλο τον λόγο του Kennedy στο Π. Ήφαιστος, Παθογένειες και αδιέξοδα του σύγχρονου εθνοκρατοκεντρικού συστήματος, διεθνής διακυβέρνηση και κίνδυνος, μεταξύ άλλων, πυρηνικού ολοκαυτώματος αναρτημένο στην ιστοσελίδα www.ifestose.edu.gr  – https://wp.me/p3OqMa-2YF

[4] Βλ. J. Mearsheimer, Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων (Εκδόσεις Ποιότητα)

[5] Μεταξύ άλλων, οι Kenneth Waltz, John Mearsheimer, George Kennan, Sachs George Robertson, Richard Falkκ.α.

[6] Σταδιακά γίνεται σαφές ότι αυτές οι εκτιμήσεις κυριαρχούν και στην νέα πολιτική εξουσία στην Ουάσιγκτον, βλ. «ΗΠΑ Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας», Νοέμβριος 2025 αναρτημένη στην σελίδα του Λευκού Οίκου και στα Ελληνικά στην διεύθυνση https://wp.me/p3OqMa-3Oz

[7] Για μια πλήρη και σχετικά λεπτομερή ανάλυση των νέων στρατηγικών προσανατολισμών των ΗΠΑ βλ. «ΗΠΑ Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας», ό.π.

[8] Ως προς αυτό, διευκρινίζεται ότι στην στρατηγική ανάλυση ο όρος «ορθολογισμός» αφορά τις αποφάσεις των κρατών όταν χαράσσουν και εφαρμόζουν την εθνική τους στρατηγική. Πιο συγκεκριμένα, πάνω στην «πλάστιγγα» κόστους / οφέλους εναλλακτικών αποφάσεων, οι κοινωνίες και οι πολιτικές ηγεσίες επιδιώκουν, με όρους εθνικών συμφερόντων, να υιοθετούν αποφάσεις που οδηγούν σε μεγαλύτερο όφελος και λιγότερο ή καθόλου κόστος. Για κάθε κράτος, η ορθή θέαση των προσανατολισμών της διεθνούς πολιτικής και των διαμορφωτικών προϋποθέσεων είναι ένα στοίχημα και μια ζωτική ανάγκη που αφορά την χάραξη εθνικής στρατηγικής που εκπληρώνει τα εθνικά συμφέροντα.

[9] Βλ. «Οι Ηγεμονικές Δυνάμεις: Η Ελλάδα και οι συναλλαγές λιγότερο ισχυρών κρατών με τις μεγάλες δυνάμεις. Συμπεριλαμβάνει τον διάλογο Μηλίων – Αθηναίων στον «Πελοποννησιακό πόλεμο» του Θουκυδίδη». Περιέχει και το αγγλικό δοκίμιο P. Ifestos, «Patron – Client Relations in the Emerging Security Environment»  https://wp.me/p3OqMa-1ye.

Παράρτημα ΙΙ Μερικά αναρτημένα δοκίμια

Συλλογικός τόμος: Το διεθνές σύστημα σε ιστορική μετάβαση. 21 αναλύσεις για τις αναδυόμενες προκλήσεις (Εκδ. Ποιότητα) https://piotita.gr/product/to-diethens-sistima-se-istoriki-metav/  +  https://wp.me/p3OqMa-3PM

·              Παθογένειες και αδιέξοδα του σύγχρονου εθνοκρατοκεντρικού συστήματος, διεθνής διακυβέρνηση και κίνδυνος, μεταξύ άλλων, πυρηνικού ολοκαυτώματος https://wp.me/p3OqMa-2YF                  

·              ΤΟ ΕΘΝΟΚΡΑΤΟΚΕΝΤΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ. Παθογένειες, αδιέξοδα, αίτια, πολιτικός στοχασμός. Μεταμοντέρνος εθνομηδενισμός versus Έθνος και Πολιτισμός (Εκδόσεις Ποιότητα) https://wp.me/p3OqMa-2IW

·              Διεθνής πολιτική τον 21ο αιώνα και η επιτάχυνση των στρατηγικών διενέξεων μεταξύ των ηγεμονικών δυνάμεων. https://wp.me/p3OqMa-2QP

ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΕ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΕΤΑΒΑΣΗ. 21 ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ (Εκδόσεις Ποιότητα) – www.piotita.gr

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΣ                                                        

1η ΕΝΟΤΗΤΑ. ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ. Κεντρικές τάσεις του διεθνούς συστήματος

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ. Το παγκόσμιο γεωπολιτικό περιβάλλον

ΣΠΥΡΙΔΩΝ Ν. ΛΙΤΣΑΣ. To θεωρητικό πλαίσιο της νέας συστημικής συνθήκης: Ο πολυμερικός διπολισμός και οι σύγχρονες πολιτικές αναγκαιότητες

ΓΙΑΝΝΗΣ Α. ΣΤΙΒΑΧΤΗΣ. Η διαχείριση των μεγάλων δυνάμεων και η πολυπολική διεθνής τάξη

ΧΡΗΣΤΟΣ ΖΙΩΓΑΣ. Tο υπό διαμόρφωση διεθνές σύστημα
εν μέσω ηγεμονικών ανταγωνισμών και διευθετήσεων

ΡΕΒΕΚΚΑ Γ. ΠΑΙΔΗ. Η μεγάλη επιρροή των πελατειακών σχέσεων των κρατών: Από το μονοπώλιο της πατρωνίας στην πολυπλεγμένη τάξη

2η ΕΝΟΤΗΤΑ ΕΥΡΑΣΙΑΤΙΚΟΙ ΠΟΛΟΙ ΙΣΧΥΟΣ: ΚΙΝΑ, ΙΝΔΙΑ

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΤΣΙΡΙΓΩΤΗΣ. Η ανάδυση της Κίνας ως στρατηγικού ανταγωνιστή: Από την περιθωριοποίηση στην ολοκληρωτική ισχύα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ ‒ ΣΠΥΡΙΔΩΝ Α. ΡΟΥΚΑΝΑΣ. Η στρατηγική ανάδειξης της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία: Από την αύξηση της οικονομικής ισχύος στην επιδίωξη παγκόσμιας ηγεμονίας

ΚΩΣΤΑΣ Α. ΛΑΒΔΑΣ. Ο μετα-μονοπολικός πολυκεντρισμός και η ανάδυση της Ινδίας

ΕΥΑΓΟΡΑΣ Λ. ΕΥΑΓΟΡΟΥ. Η ανάδυση της Ινδίας σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον: Οι ινδικές στρατηγικές επιδιώξεις και οι ανταγωνισμοί ισχύος

3η ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟΥΡΚΙΑ

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ. Οι τουρκικοί στρατηγικοί προσανατολισμοί στο αναδυόμενο πολυπολικό και ταυτό- χρονα πολυκεντρικό διεθνές σύστημα επί διακυβέρνησης Ρ. Τ. Ερντογάν

ΜΑΡΚΟΣ Ι. ΤΡΟΥΛΗΣ. Η τήξη των πάγων στην Αρκτική ως εφαλτήριο γεωστρατηγικών εξελίξεων στην ευρασιατική περίμετρο και ο διττός ρόλος της Τουρκίας

4η ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑ

ΜΑΙΡΗ ΜΠΟΣΗ. Η τρομοκρατία και οι μεταλλάξεις της στο νέο διεθνές σύστημα. Κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες (non state actors)

5η ΕΝΟΤΗΤΑ. ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ

ΑΝΔΡΕΑΣ Ν. ΛΙΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Η πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης για τις διεθνείς σχέσεις

ΕΛΕΝΗ Ι. ΚΑΨΟΚΟΛΗ. Η αντιμετώπιση της Ξένης Πληροφοριακής Χειραγώγησης και Παρέμβασης από την Ευρωπαϊκή Ένωση

6η ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΙ/ΜΕΤΑ-ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΤΑΞΗ

ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΚΡΗΣ. Οι έννοιες Großraum, Reich και «Νόμος της Γης» στη ρεαλιστική πολιτική οντολογία του Carl Schmitt: Γεωπολιτικές, κρατικές και διεθνολογικές όψεις

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΜΙΚΕΛΗΣ. Quo vadis διεθνές σύστημα; Αναστοχαστική αναδρομή στην κατά Παναγιώτη Κονδύλη πλανητική πολιτική

7η ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ – ΟΗΕ

ΣΤΕΛΙΟΣ ΠΕΡΡΑΚΗΣ. Γίνεται «διεθνής τάξη με βάση κανόνες» χωρίς διεθνές δίκαιο;

ΓΡΗΓΟΡΗΣ Ι. ΤΣΑΛΤΑΣ. ΟΗΕ: 80 χρόνια μετά. Κίνδυνος παγκόσμιας αποσταθεροποίησης. Σε υποχώρηση ο σε- βασμός των βασικών αρχών και η εφαρμογή των κανόνων του διεθνούς δικαίου

ΕΙΡΗΝΗ ΧΕΙΛΑ. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) σήμερα: Από την αποδοχή στην κριτική.

Π. Ήφαιστος – P. Ifestos

www.ifestos.edu.gr  www.ifestosedu.gr  ifestosedu@gmail.com

Twitter https://twitter.com/ifestosedu

Linkedin https://www.linkedin.com/in/panayiotis-ifestos-0b9382131/

Instagram https://www.instagram.com/p.ifestos/

Προσωπικό προφίλ https://www.facebook.com/panayiotis.ifestos

Στρατηγική Θεωρία–Κρατική Θεωρία https://www.facebook.com/groups/StrategyStateTheory/

Θουκυδίδης–Πολιτικός Στοχασμός https://www.facebook.com/groups/thucydides.politikos.stoxasmos/

«Κοσμοθεωρία των Εθνών» https://www.facebook.com/kosmothewria.ifestos

«ΤΟ ΕΘΝΟΚΡΑΤΟΚΕΝΤΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ. Παθογένειες, αδιέξοδα, αίτια, πολιτικός στοχασμός, μεταμοντέρνος εθνομηδενισμός versus Έθνος και Πολιτισμός» https://piotita.gr/?p=41774

Συλλογικός τόμος: Το διεθνές σύστημα σε ιστορική μετάβαση. 21 αναλύσεις για τις αναδυόμενες προκλήσεις (Εκδ. Ποιότητα) https://piotita.gr/product/to-diethens-sistima-se-istoriki-metav/  +  https://wp.me/p3OqMa-3PM

Φιλοπατρία, Δημοκρατία, Ελευθερία https://www.facebook.com/groups/philopatria/

Προσωπική σελίδα https://www.facebook.com/p.ifestos

Πολιτισμός, Περιβάλλον, Φύση, Ψάρεμα https://www.facebook.com/Ifestos.DimotisBBB

Διεθνής πολιτική 21ος  αιώνας https://www.facebook.com/groups/InternationalPolitics21century/

ΗΠΑ: Ιστορία, Διπλωματία, Στρατηγική https://www.facebook.com/groups/USAHistDiplStrat/

Ελλάδα-Τουρκία-Κύπρος: Ανισόρροπο τρίγωνο https://www.facebook.com/groups/GreeceTurkeyCyprusImbalance/

Διαχρονική Ελληνικότητα https://www.facebook.com/groups/Ellinikotita/

Άνθρωπος, Κράτος, Κόσμος–Πολιτικός Στοχασμός https://www.facebook.com/groups/Ifestos.political.thought/

Παναγιώτης Κονδύλης – https://www.facebook.com/groups/Kondylis.Panagiotis/

Θολό Ευρωπαϊκό Βασίλειο των πρώην αποικιοκρατών και της Ευρωπαϊκής “Ένωσης” https://www.facebook.com/groups/TholoVasileioEU/

Μέγας Αλέξανδρος–Ιδιοφυής Στρατηγός και Στρατηλάτης https://www.facebook.com/groups/M.Alexandros/

Εκλεκτά βιβλία που αξίζουν να διαβαστούν https://www.facebook.com/groups/eklektavivlia/

Ειρηνική πολιτική επανάσταση https://www.facebook.com/groups/PolitPeacefulRevolution/

Τίτλοι-σύνδεσμοι αναρτημένων δοκιμίων, άρθρων https://wp.me/p3OqMa-26x

Πίνακες διαλέξεων και σημειώσεις διαλέξεων – πίνακες συντομογραφικής απεικόνισης πτυχών του διεθνούς συστήματος  https://wp.me/p3OqMa-1GG

‹
›

Κατηγορίες:E.H.Carr

Ετικέτες: , , , , , , , ,