Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΥ

Το παρόν γράφτηκε με αφορμή δημόσια σχόλια που δεν αξίζει/χρήζει να αναφερθούν και που αφορούν τόσο την στάση του ΑΓΕΕΘΑ στην κρίση των Ιμίων όσο και άλλες θέσεις και δηλώσεις για το τι ακριβώς συνέβη στα Ίμια και ποιες είναι οι κατά τα άλλα βαθύτατων συνεπειών προεκτάσεις. Ανεξαρτήτως συμπάθειας προς πρόσωπα ή άλλα κριτήρια το μείζον είναι κατά πόσο το 1995-96 αλλά και έκτοτε δημιουργούνται αξιόπιστες αποτρεπτικές παραστάσεις που ακυρώνουν απειλές και αναθεωρητικές αξιώσεις. Κατά πόσο επίσης δημιουργούνται παραστάσεις ότι η Ελληνική Επικράτεια και η στρατηγικά εξαρτημένη από η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι αναλώσιμα κράτη. Εάν και όταν θεωρούνται αναλώσιμα οδηγούνται στην Κλίνη του Προκρούστη των εν εξελίξει στρατηγικών συναλλαγών. Το Ελληνικό κράτος θα επιβιώσει εάν τρεις δεκαετίες μετά την κρίση των Ιμίων είναι στρατηγικά αξιόπιστο και εάν ως προς αυτό επιτυγχάνεται κοινωνικοπολιτική συναίνεση. Αυτά απαιτούν στρατηγική κουλτούρα και όχι αφορισμούς, γνώμες και ιδεολογικά συνθήματα.

Πρωτεύον και μείζον ζήτημα είναι η πολιτική ηγεσία σε συνεννόηση με την στρατιωτική ηγεσία να μεταδίδει ταυτόχρονα ανάλογες και αντίστοιχες αποτρεπτικές παραστάσεις. Ένας λόγος για να γράψω το παρόν είναι για να υπογραμμιστεί ότι το τελευταίο, πασίδηλα, εν πολλοίς δεν ισχύει και αποτελεί το σημαντικότερο πρόβλημα της σύγχρονης Ελληνικής εθνικής στρατηγικής. Απουσιάζουν δύο προϋποθέσεις:

Πρώτον, πολιτική ηγεσία προικισμένη με δεξιότητες και γνώση κύριων πτυχών της στρατηγικής ανάλυσης. Στα σοβαρά και αξιόπιστα κράτη η πολιτική ηγεσία ακόμη και εάν διακρίνεται λόγω υψηλών βαθμίδων ηγετικών και νοητικών ικανοτήτων δεν θεωρείται επαρκής προϋπόθεση. Τα μέλη της πολιτικής ηγεσίας «εκπαιδεύονται» με εξειδικευμένο τρόπο επί ζητημάτων της στρατηγικής θεωρίας ενώ διαρκώς συνομιλούν με την στρατιωτική ηγεσία για οτιδήποτε δεν γνωρίζούν. Εξ αντικειμένου όπως ο Ναύαρχος Λυμπέρης το περιέγραψε σε τρία βιβλία του σε στιγμής κρίσεων καταμαρτυρείται μεγάλο έλλειμμα γνώσης για ουσιώδη και στοιχειώδη όπως για παράδειγμα «τι σημαίνουν κανόνες εμπλοκής» τους οποίους (κανόνες εμπλοκής), μπορεί να αποδεσμεύσει η εκάστοτε πολιτική ηγεσία δίνοντας την εντολή για συγκεκριμένες στρατιωτικές πρωτοβουλίες./

Δεύτερον, στα σοβαρά  κράτη δεν κυκλοφορούν στους χώρους λήψης

αποφάσεων φορείς απελπιστικά χαμηλού επιπέδου κατευναστικές τοποθετήσεις όπως αυθαίρετες εάν όχι και πραξικοπηματικές δημόσιες θέσεις για διαμερισμό της κυριαρχίας με τον απειλητικό αντίπαλο αντί δημόσιων θέσεων υψηλής αποτρεπτικής αποτελεσματικότητας. Όσον αφορά τις αποτρεπτικές παραστάσεις του ολοφάνερα πολύ ικανού αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων κανείς απαιτείται να τις εντάσσει στο ευρύτερο κρατικό πλαίσιο και να συνεκτιμά το διαχρονικό γεγονός μεγάλων πολιτικών ελλειμμάτων.

Οι πιο πάνω θέσεις απαιτείται να συμπληρωθούν με την επισήμανση ότι παρά το αξιόμαχο των Ελληνικών Ενόπλων δυνάμεων, η πολιτική ηγεσία ενώ επί τρεις δεκαετίες επιφυλασσόταν να εφαρμόσει τις πρόνοιες του διεθνούς δικαίου για την Ελληνική Επικράτεια, στην συνέχεια κατευνάζει ακατάσχετα και επικίνδυνα τις Τουρκικές αναθεωρητικές απειλές. Σε κάθε περίπτωση επιβαλλόταν η επιδεικτική παράκαμψη -και καταγγελία στο ΣΑ και στους διεθνείς θεσμούς – του παράνομου και θρασύδειλου τουρκικού casus belli για την Αιγιαλίτιδα ζώνη των 12 μιλίων. Για την υφαλοκρηπίδα αντίστοιχα στο παρελθόν στεκόμασταν στο ipso facto κυριαρχικό δικαίωμα και θεωρούσαμε κόκκινη γραμμή την παραβίασή της.

Οι παθολογίες είναι πολλές συμπεριλαμβανομένων οργανωμένων ιδιωτών που επί τρεις δεκαετίες καταπολεμούσαν άγρια με επιθετικά κείμενα οποιονδήποτε επιχειρούσε να καλλιεργήσει την γνώση στα πεδία της στρατηγικής ανάλυσης και με τρόπο που αλλού θεωρείται στοιχειώδης και αλφαβητάριο στρατηγικών όρων και εννοιών. Παρόμοια ένας παρόμοιος ετερόκλητος όχλος που εξέπεμπαν και συνεχίζουν να εκπέμπουν παραμιλητά υποβάθμιζαν και συνεχίζουν να υποβαθμίζουν την Τουρκική απειλή για λόγους που οι ίδιοι γνωρίζουν καλύτερα. Μέχρι και που ακούγονται φωνές για φιλλανδοποίηση της Ελλάδας ή παρακρούσεις ερμηνειών του Θουκυδίδη για την σχέση ισχυρού και λιγότερου ισχυρού στις σύγχρονες διεθνείς σχέσεις. Η κλιμάκωση του Τουρκικού αναθεωρητισμού είναι λογική συνέπεια των «δικών μας» στάσεων και αναπόδραστα πολλά επέρχονται. Ένα Θουκυδίδειο αξίωμα, σωστά υπογραμμίζει: «περισσότερο φοβούμαι τα δικά μας σφάλματα, παρά των εχθρών τα σχέδια» Περικλής Θουκυδίδου Α144.

Η Τουρκική απειλή εξαρχής αδιατάραχτα είναι αυτό που στην στρατηγική ανάλυση ορίζεται ως «απέραντη απειλή». «Απέραντη απειλή» θεωρείται η έγερση πολλών αναθεωρητικών αξιώσεων με σκοπούς των οποίων τα σύνορα είναι θολά. Πιο συγκεκριμένα, μεταξύ άλλων: Δεν είναι σαφές τι ακριβώς θέλει η Τουρκία στη Θράκη ή εάν ευκαιρίας δοθείσης θα μπορούσε να την καταλάβει ή τι θέλει στο Αιγαίο όπως δείχνουν παρελθούσες εξεζητημένες δηλώσεις της Τσιλέρ όπως «ούτε στο Ιόνιο να μην εφαρμοστεί» το Δίκαιο της Θάλασσας ενώ θολά και αδιευκρίνιστα αναφέρθηκε σε δύο εκατοντάδες νησίδες και βραχονησίδες. Σκόπιμες είναι οι παλινδρομήσεις για τον αριθμό των νησιών που διεκδικεί, το μέγεθός τους ακόμη και την περιοχή που βρίσκονται.

Απλά η Τουρκική απειλή οδηγείται στην λογική της έκβαση με πρωτοβουλίες όπως το μνημόνιο με την Λιβύη, με παρενοχλήσεις όπως στην Κάσο και αδιάλειπτες αναθεωρητικές δηλώσεις συμπεριλαμβανομένων αξιώσεων για διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας και την επιβολή μιας δήθεν λύσης που θα θέτει την Μεγαλόνησο υπό Τουρκική έλεγχο. Ως προς το τελευταίο ζήτημα ενδέχεται το μεγαλύτερο πρόβλημα των προσπαθειών ανάπτυξης Ελληνικής Εθνικής στρατηγικής είναι επειδή ουκ ολίγοι ανεύθυνα και ανορθολογικά κινούμενοι θολώνουν την στρατηγική σημασία της Μεγαλονήσου Κύπρου για την Ελλάδα αλλά και το γεγονός πως έλεγχός της από την Τουρκία θα αποτελέσει μια ανεπίστροφη θανατηφόρα παγίδευση του Ελληνικού κράτους.

Αυτό το θόλωμα το «κατορθώνουν» α) με κουτσομπολιά και καφενειακές κουβέντες που προκαλούν διάρρηξη μεταξύ των Ελλαδιτών και των Ελλήνων της Κύπρου, β) με αφοριστικά και γραμμικά «επιχειρήματα» που υποβιβάζουν τις συζητήσεις περί την εξωτερική πολιτική σε επίπεδο νηπιαγωγείου ή και φρενοκομείου και γ) ενίοτε ολοφάνερα με αναπαραγωγή θέσεων που συμφέρει εχθρικά συμφέροντα ακόμη και τα Τουρκικά. Τους λόγους τους γνωρίζουν οι εκάστοτε δράστες και ο ενδιαφερόμενος μπορεί να διαβάσει σε αναρίθμητα βιβλία, άρθρα και δοκίμια πολλά από τα οποία είναι αναρτημένα στο διαδίκτυο. Όταν έχουμε θολά προσδιορισμένες αναθεωρητικές απειλές τα νέα σύνορα σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης θα είναι εκεί που θα σταματήσουν τα στρατεύματα του κράτους που θα υπερισχύσει. Αυτό διδάσκει η ιστορική εμπειρία παλαιά και πρόσφατη με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Κύπρο όπου οι Τούρκοι κοντεύουν να αρπάξουν τον σημαντικότερο γεωπολιτικό χώρο του πλανήτη που επιπλέον συμπεριλαμβάνει κολοσσιαίους γεωπολιτικούς πόρους.

Όταν μιλάμε για την διεθνή πολιτική και την στρατηγική της Ελλάδας απαιτείται στρατηγική κουλτούρα. Μεταξύ πολλών άλλων ορθή χρήση όρων και εννοιών, αληθινές και όχι ευφάνταστες εκτιμήσεις για την διεθνή πολιτική, κατανόηση του ρόλου του οικείου κράτους ως θεσμού συλλογικής ελευθερίας και κατανόηση των ανελέητων κρατοκεντρικών λογικών όπως αυτές απορρέουν από το καθεστώς της κρατικής κυριαρχίας όπως αυτή ορίστηκε με ακρίβεια στον καταστατικό χάρτη του ΟΗΕ. Δεν θα επεκταθούμε εδώ γιατί το κάναμε σε πολλά βιβλία, δοκίμια και άλλες παρεμβάσεις.

Ακόμη και όταν ισχύουν οι καλύτερες περιστάσεις οι αποφάσεις μπορούν διαρκώς να βελτιστοποιούνται σε συλλογικά πλαίσια όπου εμπλέκονται τόσο οι θεσμοί του κράτους όσο και η κοινωνία η οποία καλό είναι να διαθέτει στρατηγική κουλτούρα. Αυτά μηδενίζονται και είναι άσκοπο να μιλάμε για βέλτιστο όταν γενικότερα μιλώντας υπάρχει έλλειμμα πολιτικής παιδείας και στρατηγικής κουλτούρας, όταν το κράτος είναι θεσμικά ελλειμματικό και όταν οι γνώσεις στο επίπεδο πολλών του πολιτικού προσωπικού είναι επιπέδου νηπίου. Αυτά ισχύουν για κάθε κράτος. Ας είναι λοιπόν προσεκτικοί κάποιοι –και ιδιαίτερα οι αξιωματικοί των ΕΔ– όταν διατυπώνονται κριτικά σχόλια και επικρίσεις, ιδιαίτερα σε σχόλια στο διαδίκτυο. Απαιτείται ορθολογισμός ως προς τι σημαίνουν οι Ένοπλες Δυνάμεις ενός κράτους και ποιες πρέπει να είναι η σχέση των Επιτελών με την εκάστοτε πολιτική ηγεσία.

Οι ΕΔ είναι ότι πολυτιμότερο διαθέτει ένα κράτος καθότι είναι ο θεσμός συλλογικής ελευθερίαςμιας κοινωνίας, η στρατηγική κουλτούρα και η υπευθυνότητα στην διατύπωση θέσεων είναι μια αναγκαία και μη εξαιρετέα προϋπόθεση για το αξιόμαχο των ΕΔ. Πολύ περισσότερο όταν τα ελλείμματα στο επίπεδο της πολιτικής εξουσίας είναι ολοφάνερα. Επιπλέον, διχασμοί λόγω του εγκλήματος της επάρατης χούντας δεν μπορούν να αποτελούν αιτία εμφύλιων διαιρέσεων γιατί το τι συνέβη και τι σημαίνει είναι δεδομένο και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Δεν μπορεί για παράδειγμα οι αξιωματικοί των ΕΔ να ταυτίζονται με τους ολιγάριθμους πραξικοπηματίες των οποίων τις σχέσεις με ξένες υπηρεσίες σήμερα γνωρίζουμε απόλυτα, την στιγμή που γνωρίζουμε ότι η χούντα αποστράτευσε ή και φυλάκισε χιλιάδες αξιωματικούς. Επ’ αυτών, επιπρόσθετα, προσθέτουμε ότι όποιος υπηρέτησε τότε γνωρίζει ότι πολλοί εν ενεργεία αξιωματικοί κατά την διάρκεια της επταετίας έσφιγγαν τα δόντια με θυμό και περίμεναν την ευκαιρία να αποκαταστήσουν την νομιμότητα και να επαναφέρουν τις ΕΔ στον δημοκρατικό τους ρόλο που ορίζεται ως η ανάπτυξη βέλτιστης στρατιωτικής στρατηγικής και η παροχή άριστων συμβουλών στην εκάστοτε πολιτική ηγεσία για την πολιτική στρατηγική του κράτους. Ας πούμε με βεβαιότητα και πολλοί το γνωρίζουν, ότι η συντριπτική πλειονότητα των Ελλήνων αξιωματικών εμφορούνται από δημοκρατικές πεποιθήσεις και γνωρίζουν τον ρόλο των ΕΔ σε ένα δημοκρατικό κράτος. Ως επισκέπτης καθηγητής στις σχολές πολέμου επί τρεις δεκαετίες έχω άμεση αντίληψη αυτού του γεγονότος.

Οι Έλληνες επιπλέον πρέπει να είναι επαρκώς κατηρτισμένοι (αυτό βασικά είναι η στρατηγική κουλτούρα στο επίπεδο της κοινωνίας) για να γνωρίζουν ότι σε ένα δημοκρατικό κράτος το πρόσταγμα για πολεμικές ενέργειες πάντοτε έχει η πολιτική ηγεσία. Όριο ο ουρανός για την μεγιστοποίηση της ισχύος και την χάραξη άρτιων επιτελικών σχεδίων αλλά η αρμοδιότητα των ΕΔ έχει όριο. Μετά από το όριο αυτό την σκυτάλη και την αποκλειστική ευθύνη φέρει η πολιτική ηγεσία. Το εάν η πολιτική ηγεσία είναι ακατάλληλη και ανίκανη είναι κάτι που απαιτείται να λαμβάνεται υπόψη σε κοινωνικοπολιτικό επίπεδο και να διορθώνεται σε αυτό το επίπεδο. Δεν σημαίνει ότι μπορεί να γίνει αντιστροφή της σχέσης πολέμου και πολιτικής. Η ουσία είναι ότι απαιτείται ορθολογισμός και σωστές συναρτήσεις για το τι είναι πόλεμος και το πως αυτό το φαινόμενο –που είναι αδιάλειπτα παρόν από τότε που υπάρχουν άνθρωποι– σχετίζεται με την πολιτική.

Τέλος, ένα ακόμη αίτιο άχαρων και άσκοπων διαξιφισμών είναι οι «ιστορικές» αντιπαλότητες που έχουν σχέση με προαγωγές, μεταθέσεις, ιδεολογικές ταυτίσεις, κομματικές ταυτίσεις ή και πιο πεζές συνήθεις αντιπαραθέσεις που υπάρχουν σε κάθε ομάδα ανθρώπων. Κανένας σοβαρός άνθρωπος δεν αφήνει τέτοια κριτήρια να επισκιάσουν την ουσία και να διαφθείρουν τον δημόσιο διάλογο, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για τις σχέσεις πολέμου και πολιτικής και ΕΔ και πολιτικής ηγεσίας. Εάν η πολιτική ηγεσία είναι από άποψη στρατηγικής γνώσης ελλειμματική είναι άλλης τάξης ζήτημα και δεν αναιρεί την σχέση πολιτικής – πολέμου.

Ολοκληρώνω αυτή την σύντομη παρέμβαση, λοιπόν, λέγοντας ότι τα πιο πάνω ζητήματα που αφορούν τα βιώσιμα κράτη και την στρατηγική αξιοπιστία τους είναι σταθεροποιημένα και δεν τιμά κανένα στην Ελλάδα εάν δεν υπάρχει σύγκλιση απόψεων, σοβαρότητα και  υπευθυνότητα. «Ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα και συμμορφώνεται και περιορίζεται από τα κριτήρια της πολιτικής κάθε συγκυρίας». Αυτή η πολιτική, αυτονόητα, είναι προσαρμοσμένη και συμβατή στα ιεραρχημένα εθνικά συμφέροντα τα  οποία τα μέλη της κοινωνίας οφείλουν να διαμορφώνουν και να ζητούν από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία να τα εκπληρώνει.

Όπως ήδη αναφέρθηκε τα θέματα αυτά έχουν από καιρό τύχει εκτεταμένης εξέτασης σε πολλές δημοσιεύσεις. Όπως αναφέρθηκε στην αρχή, πιο κάτω αναρτάται το κεφάλαιο 12 του αγγλικού μου βιβλίου «Nuclear Strategy» στο οποίο έγινε εκτεταμένη ανάλυση της σχέσης του πολέμου με την πολιτική σε αναφορά με τον Clausewitz. Στο δικό μου μέρος του βιβλίου «Ελληνική Αποτρεπτική Στρατηγική» του 1991 (εξαντλημένο και υπό επανέκδοση), επιπλέον, προσάρμοσα αυτή την ανάλυση στις προϋποθέσεις συμβατικής στρατηγικής της Ελλάδας. Σημειώνεται, επίσης, ότι στην Ελληνική γλώσσα κυκλοφόρησαν κείμενα κορυφαίων αναλυτών που αναλύουν το φαινόμενο του πολέμου. Αναφέρομαι στον Παναγιώτη Κονδύλη (1996), στο εμβληματικό βιβλίο του Clausewitz (1989), στον Sun Zu (1991) και στα κεφάλαια περί πολέμου διεθνολόγων όπως οι Edward H. Carr (2000), Hedley Bull, Martin Wight, Kenneth Waltz και John Mearsheimer στις βαθυστόχαστες ιδέες των οποίων συχνά παραπέμπω. Στο βιβλίο μου επίσης «ο Πόλεμος και τα Αίτιά του –https://www.facebook.com/polemos.aitia.ifestos» τα κεφάλαια 9 και 10 έγινε ανάλυση του πολέμου σε σχέση με την πολιτική και τις μεταψυχροπολεμικές «ανθρωπιστικές» επεμβάσεις. Για τον πόλεμο υπό το πρίσμα της στρατηγικής ανάλυσης, οι συνάδελφοι Αθανάσιος Πλατιάς και Κωνσταντίνος Κολιόπουλος έχουν δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα.

βλ. επίσης: Ιμια: Συνομιλία με τον Ναύαρχο Λυμπέρη, επίτιμο ΑΓΕΕΘΑ με αφορμή ττην κυκλοφορία του του τρίτου βιβλίου του για τα Ίμια, «Οψόμεθα την αλήθεια καθώς εστί 1994-1996» https://piotita.gr/2021/01/31/%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BB%CE%AF%CE%B1-%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%BD%CE%B1%CF%8D%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%BF-%CE%BB%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%AD%CF%81%CE%B7-%CE%B5%CF%80%CE%AF%CF%84/ 

Παράρτημα

Ερώτηση κ Κολλάτου προς τον Ναύαρχο Λυμπέρη και η απάντηση: Ρεσιτάλ ορθολογισμού που τιμά τις Ένοπλες Δυνάμεις. Ο πόλεμος δεν είναι υπόθεση του στρατιωτικού επιτελείου αλλά της πολιτικής και της κοινωνίας. Η κοινωνία έχει ζωτικό συμφέρον να ορίζει ικανή και υπεύθυνη πολιτική ηγεσία.

Π. Ήφαιστος – P. Ifestos

www.ifestos.edu.gr  www.ifestosedu.gr  ifestosedu@gmail.com

Twitter https://twitter.com/ifestosedu

Linkedin https://www.linkedin.com/in/panayiotis-ifestos-0b9382131/

Instagram https://www.instagram.com/p.ifestos/

Προσωπικό προφίλ https://www.facebook.com/panayiotis.ifestos

Στρατηγική Θεωρία–Κρατική Θεωρία https://www.facebook.com/groups/StrategyStateTheory/

Θουκυδίδης–Πολιτικός Στοχασμός https://www.facebook.com/groups/thucydides.politikos.stoxasmos/

«Κοσμοθεωρία των Εθνών» https://www.facebook.com/kosmothewria.ifestos

«ΤΟ ΕΘΝΟΚΡΑΤΟΚΕΝΤΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ. Παθογένειες, αδιέξοδα, αίτια, πολιτικός στοχασμός, μεταμοντέρνος εθνομηδενισμός versus Έθνος και Πολιτισμός» https://piotita.gr/?p=41774

Συλλογικός τόμος: Το διεθνές σύστημα σε ιστορική μετάβαση. 21 αναλύσεις για τις αναδυόμενες προκλήσεις (Εκδ. Ποιότητα) https://piotita.gr/product/to-diethens-sistima-se-istoriki-metav/  +  https://wp.me/p3OqMa-3PM

Φιλοπατρία, Δημοκρατία, Ελευθερία https://www.facebook.com/groups/philopatria/

Προσωπική σελίδα https://www.facebook.com/p.ifestos

Πολιτισμός, Περιβάλλον, Φύση, Ψάρεμα https://www.facebook.com/Ifestos.DimotisBBB

Διεθνής πολιτική 21ος  αιώνας https://www.facebook.com/groups/InternationalPolitics21century/

ΗΠΑ: Ιστορία, Διπλωματία, Στρατηγική https://www.facebook.com/groups/USAHistDiplStrat/

Ελλάδα-Τουρκία-Κύπρος: Ανισόρροπο τρίγωνο https://www.facebook.com/groups/GreeceTurkeyCyprusImbalance/

Διαχρονική Ελληνικότητα https://www.facebook.com/groups/Ellinikotita/

Άνθρωπος, Κράτος, Κόσμος–Πολιτικός Στοχασμός https://www.facebook.com/groups/Ifestos.political.thought/

Παναγιώτης Κονδύλης – https://www.facebook.com/groups/Kondylis.Panagiotis/

Θολό Ευρωπαϊκό Βασίλειο των πρώην αποικιοκρατών και της Ευρωπαϊκής “Ένωσης” https://www.facebook.com/groups/TholoVasileioEU/

Μέγας Αλέξανδρος–Ιδιοφυής Στρατηγός και Στρατηλάτης https://www.facebook.com/groups/M.Alexandros/

Εκλεκτά βιβλία που αξίζουν να διαβαστούν https://www.facebook.com/groups/eklektavivlia/

Ειρηνική πολιτική επανάσταση https://www.facebook.com/groups/PolitPeacefulRevolution/

Τίτλοι-σύνδεσμοι αναρτημένων δοκιμίων, άρθρων https://wp.me/p3OqMa-26x

Πίνακες διαλέξεων και σημειώσεις διαλέξεων – πίνακες συντομογραφικής απεικόνισης πτυχών του διεθνούς συστήματος  https://wp.me/p3OqMa-1GG

Κατηγορίες:Εθνική Στρατηγική, Θουκυδίδης, Στρατηγική

Ετικέτες: CLAUSEWITZ, πόλεμος, στρατηγική, Ελλάδα, Κύπρος, Πολεμος, Τουρκία, αποτροπή